الصدق و الكذب چه عاهد هر گاه كه وفا نمايد بعهد خود پس صادق بوده در آن و سبب نزول اين آيه آن بود كه جمعى از صحابه چون حمزه و مصعب و انس ابن جبير و امثال ايشان نذر كرده بودند كه در حربگاه كه ملازم حضرت رسالت (ص) باشند ثبات قدم ورزيده كمر مقاتله بر ميان جان بسته و تا شربت شهادت نچشند آرام نگيرند حق سبحانه در صفة ايشان فرموده كه اين مؤمنان راست گفتار بودند در عهدى كه كرده بودند فَمِنْهُمْ‌ پس بعضى از ايشان‌ مَنْ قَضى‌ كسى هست كه بگذارد يعنى وفا كرد نَحْبَهُ‌ نذر خود را و كارزار كرد تا شهيد شد چون حمزه و مصعب و انس نحب نذر است و مستعار براى موت چه موت مانند نذر لازمست در قبه هر حيوان و هر گاه كه حيوانى فوت شد نذر لازم خود را گذارد و بآن وفا كرد من قضى نحبه محتملست كه مراد بان موت باشد بطريق شهادت يا وفا نمودن بنذر كه آن ثباتست با رسول (ص) وَ مِنْهُمْ‌ و بعضى ديگر از ايشان‌ مَنْ يَنْتَظِرُ كسى هست كه انتظار شهادت ميكشد چون ساير مؤمنان حقيقى كه معتقدند باعتقاد ثابت جازم راسخ‌ وَ ما بَدَّلُوا و تغيير ندادند عهد را تَبْدِيلًا تغيير دادنى اين تعريض است باهل نفاق و ضعفه اسلام كه عزم خود را بوهن بدل كردند و تبديلا براى تاكيد است يعنى به هيچ وجه آن را متغير و متبدل نساختند بلكه به آن وفا كردند لِيَجْزِيَ اللَّهُ‌ تا پاداش دهد خداى‌ الصَّادِقِينَ‌ راستگويان را يعنى وفا كنندگان را بِصِدْقِهِمْ‌ براستى يعنى به وفاى ايشان‌ وَ يُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ‌ و تا عذاب كند منافقان را إِنْ شاءَ اگر خواهد يعنى وقتى كه ايشان بر نفاق بميرند و يا در دنيا ايشان را معذب سازد اگر مشيت او بان تعلق گرفته باشد أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ‌ يا بازگردد بر ايشان بمغفرت و مثوبت اگر ايشان باز گردند از نفاق و توبه نمايند از آن‌ إِنَّ اللَّهَ كانَ‌ بدرستى كه خداى هست‌ غَفُوراً آمرزنده آن را كه توبه كند رَحِيماً مهربان مر آن كس را كه بر توبه ميرد بدانكه ليجزى اللَّه تا آخر تعليل است براى منطوق آيه كه معترض به است بآنكه منافقان قصد بدى عاقبت كردند بتبديل هم چنان كه مخلصان قصد وفا و عاقبت حسنى نمودند بثبات خلاصه معنى آنست كه مؤمنان مخلص بعهد خود وفا كردند تا بصدق ايشان حق سبحانه مجازات و مثوبت ايشان دهد و منافقان را معذب سازد در آخرت بنقض عهد ايشان گاهى كه بر صفت نفاق بميرند و يا در دنيا ايشان را بجهت شامت نفاق مؤاخذه نمايد اگر خواهد و گويند معنى آنست كه اگر خدا خواهد توبه ايشان را قبول كند و اسقاط عقاب نمايد از ايشان و اگر خواهد قبول نكند توبه ايشان را و همه را معذب سازد