اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٥١ - نظريه مرحوم بروجردى

آيا علوّ و استعلاء در معناى امر دخالت دارند؟

بدون اشكال، متبادر از لفظ امر اين است كه علوّ در معناى امر دخالت دارد. شاهد اين مسئله، وجدان است. اگر پدر چيزى را از فرزند خود خواست مى‌گويند: «أمَرَ الوالِد وَلده بكَذا»، در ارتباط با مولا و عبد نيز گفته مى‌شود: «أمَرَ المولى‌ عَبدَه بكَذا». اين مسئله چيزى است كه مطابق با ذوق عرفى نيز مى‌باشد. ولى اگر عبد چيزى را از مولا بخواهد- در جايى كه مستعلى نباشد- گفته نمى‌شود: «أمَرَ العَبد مولاه بِكذا» و نيز اگر فرزند چيزى از پدر بخواهد- بدون اينكه مستعلى باشد- عرف نمى‌گويد: «أمَرَ الولدُ والدَه بِكذا» و اگر مقلِّدى چيزى از مرجع تقليد بخواهد نمى‌گويد: «أمَرَ المقلِّد مَرجعَه بِكذا». بنابراين، مسأله علوّ در معناى امر دخالت دارد. البته مرحوم بروجردى در اين زمينه بيانى دارد كه به‌زودى مطرح خواهيم كرد. مرحوم آخوند نيز اين معنا را پذيرفته و مى‌فرمايد: «الظاهر اعتبار العلوّ في معنى الأمر ... كما أنّ الظاهر عدم اعتبار الاستعلاء». يعنى ظاهر اين است كه علوّ در معناى امر دخالت دارد ولى استعلاء دخالت ندارد. سپس مى‌فرمايد: عالى به هر كيفيتى طلب خود را بيان كند، امر صدق مى‌كند و لو كان مستخفضاً بجناحه. پدر، گاهى مى‌گويد: فرزندم برو اين كار را انجام بده. اين امر است ولى گاهى مى‌گويد: خواهش مى‌كنم اين كار را انجام بده، تقاضا مى‌كنم اين كار را انجام بده. به‌نظر مرحوم آخوند، اين هم امر است. [١] ولى ظاهراً نزد عقلاء به اين مورد امر صدق نمى‌كند.

نظريه مرحوم بروجردى‌

ايشان ابتدا به‌عنوان مقدّمه مى‌فرمايد:

[١]- كفاية الاصول: ج ١، ص ٩١