اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٩٠ - كلام مرحوم آخوند

ولى غرض نهايى مولا مثلًا وضو گرفتن با اين آب يا نوشيدن آن است و در جايى كه عبد ظرف آب را در اختيار مولا قرار داد تا وقتى كه مولا از آن استفاده نكرده است، هدف نهايى او حاصل نشده است. اما گاهى به مجرّد ايجاد همان فرد اوّل، غرض نهايى مولا حاصل مى‌شود، مثل اينكه غرض مولا اين بوده كه بنده مسلمانى آزاد شود، در اين صورت به مجرّد اينكه مكلّف بگويد: «أعتقت عبدي زيداً» غرض نهايى مولا حاصل شده است. مرحوم آخوند بين اين دو، تفصيل قائل است. البته ايشان مثال «أعتقت» را مطرح نمى‌كند ولى اين مثال روشن آن بود كه ما ذكر كرديم. مرحوم آخوند مى‌فرمايد: در مثل «أعتقت»، ايجاد فرد دوم نمى‌تواند عنوان امتثال پيدا كند، زيرا با ايجاد فرد اوّل، تمام غرض و هدف مولا حاصل شده و امر ساقط مى‌شود و ديگر چيزى نيست كه زمينه‌اى براى امتثال نسبت به فرد دوم و فرد متأخّر داشته باشد. در اينجا هرچند ما فرض كنيم كه عتق عبد دوم داراى فضيلت هم باشد- مثل اينكه عبد مسلمان و باتقوا و پيرمرد باشد- ولى درعين‌حال، نمى‌تواند در ارتباط با امتثال، نقشى داشته باشد. لذا در اينجا نه مى‌توان مسأله جايگزينى امتثال دوم نسبت به امتثال اوّل را مطرح كرد و نه مسأله اين كه مجموع را به‌عنوان امتثال واحد قرار دهد. اما در جايى كه با انجام مأمور به، غرض نهايى مولا حاصل نمى‌شود، ايشان مى‌فرمايد: «مانعى ندارد كه مكلّف، امتثال اوّل را به امتثال ديگرى تبديل كند و مثلًا ظرف آب اوّل را برداشته و ظرف آب بهترى به‌جاى آن قرار دهد و با اينكه فرد دوم از نظر زمانْ تأخّر دارد ولى درعين‌حال به آن عنوان امتثال داده مى‌شود و حتّى اين عنوان از فرد اوّل گرفته مى‌شود و فرد اوّل را از دايره امتثال خارج مى‌كند». [١]

[١]- كفاية الاصول، ج ١، ص ١٢١ و ١٢٢