اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٥٣ - كلام صاحب فصول رحمه الله

تسالم دارند بر اينكه مادّه در مصدر و مشتقات، متغاير نيستند و همه مشتقّات و همه هيئاتى كه در يك مادّه مشتركند، از نظر معناى مادّه، اختلافى ندارند. مادّه فعل ماضى، مغاير با مادّه فعل مضارع نيست. مادّه مصدر هم مغاير با مادّه ساير مشتقات نيست، اگرچه هيئت آنها فرق مى‌كند. ثانياً: آيا عروض هيئت بر مادّه، به چه منظور است؟ سه احتمال وجود دارد: احتمال اوّل: عروض هيئت، معنايى را زايد بر معناى مادّه افاده كند، مثلًا «ضَرْب» علاوه بر اينكه بر «كتك» دلالت مى‌كند، در مورد فعل ماضى اضافه‌اى را هم دارد و آن تحقق ضَرْب از رجل غايب در زمان ماضى است. اين اضافه، مفاد هيئت فعل ماضى است و همين‌طور در ساير افعال و اسم فاعل و مفعول و ساير مشتقات ملاحظه مى‌كنيم كه هيئت، منافات با مادّه ندارد بلكه همان معناى مادّه را با يك اضافه‌اى بيان مى‌كند. احتمال دوم: عروض هيئت، هيچ تغييرى در معناى مادّه به وجود نمى‌آورد، يعنى نه موجب كم شدن از معناى مادّه و نه موجب اضافه شدن بر معناى مادّه مى‌شود، روى مبنايى كه امام خمينى رحمه الله در ارتباط با مفاد هيئت مصدر مطرح كردند كه به نظر ايشان هيئت مصدر، يك معنايى را زايد بر معناى مادّه به وجود نمى‌آورد بلكه صرفاً به منظور تمكّن از تنطق به مادّه است. احتمال سوم: اين است كه هيئت مصدر بخواهد چيزى از معناى مادّه كم كند. و اين احتمال، برفرض هم، معقول باشد، ولى امرى است مخالف با واقعيت، زيرا ما جايى نداريم كه هيئت چنين كارى انجام داده باشد. وقتى اين دو مطلب روشن شد مى‌گوييم: سكّاكى مى‌گويد: «اهل ادب اتفاق كرده‌اند كه مصدر مجرد از لام و تنوين، دلالت بر نفس ماهيت مى‌كند». حال شما (مرحوم آخوند) مى‌گوييد: «مصدر داراى هيئت و مادّه است» ما هم اين را قبول داريم ولى اگر مسأله مرّه و تكرار در مادّه دخالت داشت،