اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٥٠ - كلام صاحب فصول رحمه الله

مشتقات نيست بلكه مصدر هم يكى از مشتقات است و مانند ساير مشتقات، داراى هيئت و مادّه است، خصوصاً با توجه به اينكه هيئات مصادر هم يك هيئات خاصه‌اى است و اين‌طور نيست كه هر هيئتى صلاحيت مصدريت داشته باشد. در ثلاثى مزيد كه نه تنها هيئات مصادر مشخص است بلكه منحصر هم هست و از آن ابوابى كه ذكر كرده‌اند تجاوز نمى‌كند. در ثلاثى مجرّد هم هيئاتش محفوظ است، هر چيزى نمى‌تواند عنوان مصدرى پيدا كند. در رباعى مجرّد و رباعى مزيد نيز همين‌طور است. پس اينكه ما مى‌بينيم مصادر داراى هيئات خاصّى است، دليل بر اين است كه مصادر هم- مانند مشتقّات ديگر- داراى ماده و هم داراى هيئت است و چيزى كه هم داراى مادّه و هم داراى هيئت است نمى‌تواند مادّه ساير مشتقات واقع شود. آنچه در مشتقات جريان دارد، نفس مادّه است امّا هيئت مصدر- مثل فَعْل- در ماضى و مضارع محفوظ نيست آنچه محفوظ است، همان مادّه‌اى است كه هم در مصدر محفوظ است و هم در ساير مشتقات. ممكن است كسى بگويد: ما تا به حال چنين چيزى نشنيده بوديم. ما از روز اوّل كه وارد بحث‌هاى ادبى شديم به ما مى‌گفتند: «بدان كه مصدر اصل كلام است» و تا كنون فكر مى‌كرديم معناى اين جمله اين است كه مصدر، مادّه براى افعال و مشتقات است. ولى بنا بر آنچه شما مى‌گوييد مصدر هم در رديف ساير مشتقات قرار گرفته و داراى مادّه و هيئت است و چيزى كه مادّه و هيئت دارد نمى‌تواند مادّه براى ساير مشتقات واقع شود. مرحوم آخوند در پاسخ اشكال فوق مى‌فرمايد: معناى جمله «مصدر اصل كلام است» اين نيست كه مصدر، مادّه مشتقات است، بلكه اصل بودن مصدر به اين معناست كه واضع وقتى خواسته لفظى را براى يك معناى كلّى وضع كند، اوّلين لفظى كه در اين زمينه وضع مى‌كند مصدر است كه داراى مادّه و هيئت مى‌باشد. و پس از آن مى‌آيد مشتقات ديگرى را كه با اين مصدر، در لفظ و معنا مشتركند وضع مى‌كند.