اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٥١ - جواب دوم مرحوم حائرى از كلام مرحوم آخوند

نقش دارد، واقعيت مسئله است. آيا در باب نماز كسى اين احتمال را داده كه وجوب متعلّق به صلاة، وجوب للغير باشد؟ آيا نماز با اين اهميتى كه دارد و «إن قُبلت قُبل ما سواها و إن رُدَّت رُدّ ما سواها» [١] شبيه غسل جنابت قبل از طلوع فجر در ماه رمضان است؟ اين در مقام تصوّر درست است ولى واقعيت مسئله در ارتباط با تعلّق امر به صلاة، چنين نيست، در اين صورت چگونه مى‌تواند اشكال را حل كند؟ هيچ‌كدام از فقهاء نگفته است كه اگر ما در مسأله قصد قربت، قائل به داعى الأمر شويم، سه جزء وجود دارد: يكى از آنها نبودن دواعى غير الهى و ديگرى وجود داعى الهى و ... يعنى در اينجا يك قيد عدمى هم معتبر است و حتى نقش قيد عدمى بالاتر از قيد وجودى است، زيرا آن قيد عدمى داخل در مأمور به است ولى قيد وجودى نمى‌تواند داخل در دايره مأمور به واقع شود. بنابراين اگر مسئله، با قطع‌نظر از موقعيت صلاة نزد فقهاء و در كتاب و سنت مطرح باشد، از اين راه‌ها مى‌توان جواب داد ولى اگر با ملاحظه اين‌ها بخواهيم مسئله را جواب دهيم، اين جواب، به تخيّل شبيه‌تر است تا به تطبيق بر واقعيت. اشكال دوم: اين اشكال بر اساس مبناى خود ما بر مرحوم حائرى وارد است. ما داعويت امر را به‌طور كلّى انكار كرديم ولى مرحوم حائرى در مقام تصحيح مسأله داعويت امر است. ما گفتيم: داعويت امر، واقعيت ندارد، آنچه انسان را به‌سوى انجام مأمور به تحريك مى‌كند، عبارت از امورى است كه بر حسب اعتقادات عبادت‌كننده و بر حسب مراتب عبوديت او، در نفس او رسوخ دارد. حتّى در موالى عرفيه هم همين‌طور است. عبدى از مولاى خودش اطاعت مى‌كند چون مى‌بيند اگر اطاعت نكند تنبيه خواهد شد، ديگرى اطاعت مى‌كند چون مى‌بيند در صورت اطاعت، مولا رسيدگى بيشترى به او خواهد كرد. ديگرى اطاعت مى‌كند، چون به مولا علاقه دارد و حقوقى از مولا به گردن خودش احساس مى‌كند. ولى در مورد خداوند، مراتب بالاترى هم تصوّر مى‌شود.

[١]- لئالي الأخبار، ج ٤، ص ٨