اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٤٨ - جواب دوم مرحوم حائرى از كلام مرحوم آخوند

واجب است و وجوب آن‌هم وجوب نفسى است نه وجوب غيرى. و همان‌طور كه مرحوم آخوند در بحث برائت و اشتغال كفاية الاصول اشاره مى‌كند، تعلّمْ واجب نفسى تهيُّئى است و به تعبير مرحوم حائرى‌ واجب نفسى للغير است. يعنى از طرفى جاهل را مأمورْ به تعلّم مى‌كنند و اگر تعلّم نكرد او را عقاب مى‌كنند ولى از طرف ديگر، تعلّمْ اصالت ندارد، خودش موضوعيت ندارد، بلكه براى عمل به احكام است و براى اين است كه مأمور به در خارج تحقق پيدا كند. پس تعلّم، هم عنوان نفسيّت در وجوبش هست و هم وجوبش للغير است. مثال دوم: اگر كسى در ماه رمضان جنب شود، واجب است غسل جنابت را قبل از طلوع فجر انجام دهد. اين وجوب از طرفى واجب غيرى و مقدّمى نيست، زيرا اگر بخواهد واجب غيرى و مقدّمى باشد لازم مى‌آيد كه مقدّمه قبل از ذى المقدّمه وجوب پيدا كند، هنوز طلوع فجر نيامده تا روزه- كه به‌عنوان ذى المقدّمه است- واجب شود، بنابراين نمى‌شود مقدّمه آن وجوب داشته باشد. و از طرفى اين وجوب، تكليف مستقلّى نيست بلكه در ارتباط با روزه ماه رمضان است به‌طورى كه اگر كسى غسل نكند روزه‌اش باطل مى‌شود. بنابراين بايد بگوييم: غسل جنابت قبل از طلوع فجر در ماه رمضان، وجوبش للغير است نه غيرى و نه نفسى مستقل. مرحوم حائرى پس از بيان مقدّمه فوق مى‌فرمايد: [١] در مثل نماز- از واجبات عبادى- مشهور اين است كه ما دو چيز داريم: يكى ذات صلاة و ديگرى قصد قربت، كه الآن مورد بحث ماست و در كلام مرحوم آخوند به «داعى الأمر» معنا شده بود و ما گفتيم: «استحاله، روى همين مبناست». اگر داعى الأمر به‌صورت جزئيت مطرح باشد، معنايش اين است كه مأمور به داراى دو جزء است: يكى صلاة و ديگرى داعى الأمر. و اگر داعى الأمر به‌صورت شرطيت مطرح باشد، معنايش اين است كه مأمور به، صلاة مقيّد به داعى الأمر است.

[١]- اين جواب مرحوم حائرى با قطع‌نظر از جواب اوّل است.