اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٦٨ - دليل اوّل

متعال شريكى قائل شده‌ايم. توضيح: مفهوم قاعده مسلّم «لا مؤثّر في الوجود إلّا الله» [١] اين است كه در عالم وجود و جهان هستى، هيچ مؤثرى غير از خداوند متعال نيست. و اگر شما بخواهيد نسبت به افعالِ- به ظاهر- اختيارى انسان، خود او را مؤثر بدانيد، گويا بشر را هم در برابر پروردگار جهان، يك مؤثر دانسته و تقريباً شريكى براى او قائل شده‌ايد.

درحالى‌كه قاعده «لا مؤثر في الوجود إلّا الله» جنس و حقيقت مؤثّريت را از غير خداوند نفى مى‌كند و مؤثريت در اشياء را اختصاص به ذات پروردگار مى‌دهد. بنا بر اين لازمه كلام شما اين است كه مؤثّريّت، اختصاص به خداوند نداشته و انسان هم نسبت به افعال و اعمال اختيارى خود، مؤثّر باشد. امّا ما (جبريّه) كه تمام جهان هستى را با تمام خصوصياتش مستند به خداوند مى‌دانيم، به توحيد خالص عقيده داشته و در اراده و سلطنت و قدرت الهى هيچ‌گونه شريكى براى او قائل نشده‌ايم. [٢] جواب دليل اوّل جبريّه‌ اگر ما براى اشياء و انسان، در عرض خداوند متعال، مؤثريت قائل شويم با توحيد و قاعده مسلّم «لا مؤثّر في الوجود إلّا الله» مخالفت نموده‌ايم، ولى اگر مؤثريّتى كه براى انسان قائليم، در طول تأثير پروردگار و از شئون تأثير الهى باشد، در اين صورت نه تنها با «لا مؤثّر في الوجود إلّا الله» مخالفتى ندارد بلكه عظمت تشكيلات الهى را روشن‌تر مى‌كند. به عبارت ديگر: معناى عبارت مذكور، اين است كه تأثير استقلالى، در رتبه‌اى كه براى خداوند متعال ثابت است، براى هيچ موجود ديگرى ثابت نيست. ما هيچ‌گاه در برابر تشكيلات الهى، هيچ‌گونه مؤثّريّتى براى انسان، قائل نيستيم كه با توحيد منافات داشته باشد.

[١]- الحكمة المتعالية، ج ٢، ص ٢١٦

[٢]- رجوع شود به: الإبانة، ص ٢٠، شرح المواقف للسيّد الشريف الجرجاني، ج ٨، ص ١٤٦