اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١١٩ - بررسى كلام اشاعره در ارتباط با جمله خبريه

مطابقت دارد، آن واقعيت نفسانيه چيست؟ اشاعره مى‌گويند: از اينجا در مى‌يابيم كه همان‌طورى كه لفظ «جاء زيد من السفر»، در اتصاف به خبريه بودنش، مشروط به هيچ شرطى نيست و فرقى بين آن صورت‌هاى سه‌گانه وجود ندارد، ما معتقديم: صفت نفسانيه‌اى غير از مسأله علم در نفس مخبِر وجود دارد كه در آن صفت نفسانيه، بين حالات سه‌گانه‌اش با حالات سه‌گانه «جاء زيد من السفر» فرقى وجود ندارد. آن واقعيت نفسانيه، عبارت از واقعيت «جاء زيد من السفر» است. اين واقعيت، واقعيت خارجيه نيست، زيرا چه‌بسا زيد از سفر نيامده و جمله «جاء زيد من السفر» واقعيت خارجيه نداشته باشد. بلكه واقعيتى است كه حتى براى كاذب هم وجود دارد و ما اسم آن را «كلام نفسى» مى‌گذاريم. [١]

بررسى كلام اشاعره در ارتباط با جمله خبريه‌

براى بررسى اين كلام، بايد به وجدان خودمان مراجعه كنيم. ما هر روز صدها جمله خبريه استعمال مى‌كنيم، بايد ببينيم آيا در آنها صفت نفسانيه‌اى به‌عنوان «كلام نفسى» وجود دارد؟ به‌عنوان مثال، ما جمله خبريه «زيدٌ قائمٌ» را مورد بررسى قرار مى‌دهيم تا ببينيم براى تشكيل اين جمله، چه واقعيت‌هايى وجود دارد؟ ١- يك واقعيت، واقعيت الفاظ اين جمله است، واقعيت لفظ زيد، يك واقعيت است كه در آن امورى چون حروف تركيبيه زيد، تقدّم و تأخّر حروف، مفتوح بودن زاء و سكون ياء و تابع بودن دال نسبت به عوامل، نقش دارند. اين واقعيت، در ارتباط با لفظ زيد- با قطع‌نظر از اراده يا عدم اراده معناى آن- مى‌باشد. واقعيت لفظ قائم نيز يك واقعيت است. ولى قائم داراى مادّه و هيئت است، مادّه آن داراى يك وضع و هيئت آن داراى وضع ديگر است. پس در ارتباط با قائم، دو جهت واقعى مطرح است: هيئت آن،

[١]- شرح المواقف، ج ٢، ص ٩٤