اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١١٨ - كلام اشاعره در ارتباط با جمله خبريه

ادلّه اشاعره بر وجود كلام نفسى‌

دليل اوّل‌

اشاعره مى‌گويند: در جمله‌هاى خبريه و انشائيه، حقيقتى به‌عنوان «كلام نفسى» وجود دارد:

كلام اشاعره در ارتباط با جمله خبريه:

آيا خبريّه بودن يك جمله، علاوه بر جهات نحوى معتبر، بر چه چيزى توقف دارد؟ بدون ترديد، حالت نفسانى مخبر، دخالتى در تحقق جمله خبريه ندارد. اگر مخبر، علم به مطابقت خبر خود با واقع داشته باشد، يا شك داشته باشد و يا حتى عالم به كذب خبر خود باشد، اين‌ها در تحقق جمله خبريه و اتصاف آن به خبريّه بودن دخالتى ندارد. در جانب مستمع نيز همين‌طور است، يعنى اگر مستمع، عالم به صدق مخبر يا عالم به كذب او باشد و يا شك داشته باشد كه آيا مخبر صادق است يا كاذب؟ اين‌ها دخالتى در تحقق جمله خبريه و اتصاف آن به خبريه بودن ندارد. سؤال: مگر شما نمى‌گوييد: «الخبر يحتمل الصدق و الكذب»؟ بنابراين، اگر مستمع، علم به كذب يا صدق مخبر دارد، نمى‌توان جمله او را جمله خبريه ناميد، زيرا چنين جمله‌اى «يحتمل الصدق و الكذب» نيست. جواب: «الخبر يحتمل الصدق و الكذب» به لحاظ نفس خبر و ذات آن مى‌باشد و علم سامع به صدق يا كذب خبر، موجب نمى‌شود كه خبر از خبريت خارج شود. آن‌وقت اشاعره، معتزله را مخاطب قرار داده مى‌گويند: شما «معتزله» كه مى‌گوييد:

در جملات خبريه، يك واقعيت نفسانيه وجود دارد، آيا ممكن است آن واقعيت نفسانيه را به ما معرفى كنيد؟ معتزله مى‌گويند: بله، آن واقعيت نفسانيه، عبارت از علم و تصديق است. اشاعره مى‌گويند: علم، تنها در يك صورت از آن صور سه‌گانه وجود دارد و آن جايى است كه مخبِر، علم به مطابقت داشته باشد ولى آيا در جايى كه شك دارد يا علم به عدم‌