اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٠٧ - اولين مسأله مورد بحث اشاعره و معتزله

مى‌كند. خداوند رزق كسى را در هر ماه سى‌هزار تومان قرار داده است، در كنار اين جنبه اثباتى، يك جنبه نفيى هم وجود دارد و آن اين است كه رزق او را در هر ماه پنجاه‌هزار تومان قرار نداده است. درحالى‌كه هر دو مقدور خداوند است. قرآن كريم مى‌فرمايد: (وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعضَكُم على بَعض في الرِّزق) [١] يعنى خداوند، بعضى از شما را بر بعض ديگر، در رزق برترى داد، يعنى بعضى رزقشان كمتر است. با وجود اينكه خداوند قدرت بر بالاتر هم دارد. اين براى اين است كه مسأله رزق، مربوط به عمل خداوند است. در مقام خلقت هم همين‌طور است. الآن مثلًا جمعيت كره زمين، پنج ميليارد نفر است.

ممكن بود به‌جاى اين پنج ميليارد، ده ميليارد نفر وجود داشته باشند ولى خداوند آن پنج ميليارد ديگر را خلق نكرده است. نه به‌معناى اينكه قدرت بر خلق آنان نداشته است بلكه به اين معنا كه عمل خالقيت خداوند، در محدوده اين پنج ميليون نفر جنبه ثبوتى پيدا كرده و در ارتباط با غير اينان تحقق پيدا نكرده است. اما در صفات ذات- به لحاظ اينكه برگشت به ذات پيدا مى‌كند- نمى‌توانيم اين حرف‌ها را بزنيم. در صفات ذات، هيچ محدوديتى وجود ندارد. نمى‌توانيم بگوييم: خداوند بعضى چيزها را نمى‌داند يا بعضى چيزها از دايره قدرت او بيرون است. يكى از تفاوت‌هاى مهم ميان صفات ذات و صفات فعل اين است كه صفات ذات، قديمند به قدم ذات، همان‌طور كه ذات پروردگار قديم است علم و قدرت و ساير اوصاف ذاتيه او نيز قديم است. ولى صفات فعل، اين‌گونه نيستند، چون فعل، يك امر حادثى است. زيد، ديروز خلق نشده بود و امروز خلق شده است. اين خلقت، مربوط به مقام فعل است و به‌عنوان صفت فعل مطرح است. لذا اوصاف فعليه خداوند، اتصاف به قدمت ندارد. البته در اينجا بحث مهمى وجود دارد كه آيا ارتباط حادث به قديم به چه كيفيت است؟ كه اين بحث در كتب فلسفى و كلامى مطرح شده است. [٢]

[١]- النحل: ٧١

[٢]- رجوع شود به: نهاية الحكمة، ج ٢، ص ١٨٢- ١٩٠، كشف المراد، ص ٥٧ و ٥٨