دائرة المعارف فقه مقارن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٩٩ - پيوند بازار اسلامى با مسجد، مدرسه و كتابخانه

و بعضى از روحانيان در كنار بازار بود كه در ارشاد عملى بازاريان نقش مؤثرى داشت.

از سوى ديگر قرآن مجيد مى‌فرمايد: «قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنْ اللَّهْوِ وَمِنْ التِّجَارَةِ وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ»؛ بگو آنچه نزد خداست (يعنى سخنان حكمت‌آميز قرآن كه در خطبه‌هاى نماز جمعه به شما عرضه مى‌شود) از سرگرمى‌هاى دنيوى و كسب و تجارت شما بهتر است و خداوند بهترين روزى دهندگان است». [١]

بنابراين، بايد به هنگام نماز به سوى خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله و ذكر اللَّه شتافت نه به سوى كالاهاى فريبنده و تفريح و سرگرمى.

بر اساس اينگونه آيات، اسلام به موازات فضاسازى براى روزه ماه رمضان و انجام برنامه‌هاى عبادى در روزها و شب‌ها به خصوص شب‌هاى قدر و ممنوع ساختن روزه‌خوارى در ملأ عام و بستن مغازه‌هاى اغذيه فروشى در طول روز؛ براى تجارت و بازار اسلامى نيز با مسجد جمعه و جامع در رأس بازار، و مدارس و مساجد متعدد در طول بازار، و با فرمان‌ «فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ» (به سوى ذكر خدا بشتابيد و داد و ستد را رها سازيد) به فضاسازى بازار پرداخته است.

در گذشته، مسجد و بازار اسلامى دايره‌اى از سوى حكومت به نام «حسبه» داشت كه مأموران آن را «محتسب» مى‌ناميدند. آنان ضمن مراقبت بر كار بازاريان و جلوگيرى از هرگونه ظلم و اجحاف و گرانفروشى و احتكار، به هنگام اذان، بازار را نيز زير نظر داشتند و هر كس به هنگام نماز، كسب و معامله، او را از نماز باز مى‌داشت، مؤاخذه مى‌شد. [٢]

و در حال حاضر، در هر قسمت از بازار اسلامى مسجدى قرار دارد كه هر روز كسبه و تجار در آن به نماز مى‌پردازند تا به مقتضاى‌ «رِجَالٌ لَّا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ». [٣] تجارت و معامله، آنان را از ياد خدا باز ندارد.

امام صادق عليه السلام در تفسير اين آيه مى‌فرمايد: «اين مردان كه تجارت و بيع آنها را از ياد خدا باز نمى‌دارد، اصحاب تجارتى هستند كه هنگام نماز تجارت را رها مى‌سازند و روانه نماز مى‌شوند و اينان پاداششان عظيم‌تر از كسانى است كه تجارت نمى‌كنند و به نماز حاضر مى‌شوند»

(وهم أعظم أجراً ممّن لم يتجّر). [٤]

نتيجه چنين بازارى كه اينگونه با فضاى اسلامى ساخته شده اين است كه قوانين اقتصاد سالم اسلامى به طور خودجوش در آن به اجرا در مى‌آيد و روح تكاثر و افزون‌خواهى كنترل مى‌گردد و هر كس وارد چنين بازارى شود احساس معنويت مى‌كند و معاملات با اعتماد فراوان صورت مى‌گيرد؛ زيرا مى‌داند چنانچه معاملات بر اساس تقوا و قوانين شرع باشد، عملشان عبادت و بازارشان همچون مساجد است. از اين رو در حديثى مى‌خوانيم:

[١]. جمعه، آيه ١١.

[٢]. ر. ك: معالم القربة فى احكام الحسبة.

[٣]. نور، آيه ٣٧.

[٤]. من لايحضره الفقيه صدوق، ج ٣، ص ١١٩، ح ٣٧٢٠.