بعضى از انديشمندان اقتصادى شرايط ديگرى را نيز ذكر كرده‌اند كه بعضى از آنها با شرايط مزبور تداخل دارد از جمله اين شروط شرط آزادى در قراردادها و داد و ستدهاست؛ همانى كه به عنوان يكى از شاخه‌هاى اصل آزادى اقتصادى ذكرش گذشت.

شرط ديگر وفا به شرطهاى ضمن عقد از باب

«المؤمنون عند شروطهم‌»

است، زيرا عمل به مفاد قراردادها و تعهدات ضمنى آن، موجب به‌وجود آمدن جوّ اعتماد و اطمينان شده، در نهايت بستر رقابت سالم را فراهم مى‌سازد.

شرط سوم صداقت در معاملات و قراردادها و پرهيز از دروغ‌گويى و نيرنگ و تدليس است و شرط چهارم پرهيز از اضرار و فعاليت‌هايى است كه سبب زيان به ديگران مى‌گردد.

عمل به اين‌گونه از شروط از به‌وجود آمدن انحصارات بزرگ و تمركز ثروت در دست گروهى محدود پيش‌گيرى مى‌كند و انگيزه تلاش و نوآورى را در سطوح پايين جامعه فزونى مى‌بخشد. [١]

٣. اصل اعتماد متقابل حكومت اسلامى و فعالان اقتصادى‌

از جمله از اصولى كه سبب رشد و توسعه اقتصادى مى‌شود و از بعضى از آداب و احكام اقتصادى اسلام ضرورت آن به دست مى‌آيد اعتماد كارگزاران نظام اقتصادى اسلام به مردم و فعالان اقتصادى و حمايت از آنان در فعاليت‌هاى اقتصادى و اداى تكاليف مالى است. در حديث معتبرى از غياث بن ابراهيم از امام باقر عليه السلام مى‌خوانيم:

اميرمؤمنان على عليه السلام وقتى زكات‌گيرنده (/ مصّدّق) خود را براى اخذ زكات مى‌فرستاد به او مى‌فرمود:

وقتى بر صاحب مال وارد شدى با او اين‌گونه سخن بگو:

«تصدّق رحمك اللَّه ممّا أعطاك اللَّه‌

؛ از آنچه خداوند به تو عطا كرده، زكاتش را بده خداى رحمتت كند» سپس فرمود: «اگر از تو روى برگرداند و نخواست زكاتش را بدهد، اجبارش نكن و اصرار ننما»؛

«فان ولّى عنك فلا تراجعه‌». [٢]

در نامه ٢٥ نهج‌البلاغه آن حضرت نيز خطاب به زكات‌گيرنده بياناتى را مشاهده مى‌كنيم كه به روشنى دلالت بر اين دارد كه در اسلام و در نظام اقتصاد اسلامى تا چه اندازه، روى كرامت و حريت و اختيار انسان تكيه شده است؛ مى‌خوانيم: «با تقوا و احساس مسئوليت در برابر خداوند يكتا و بى‌شريك حركت كن و در اين راه هيچ مسلمانى را مترسان و بر سرزمين او ناخشنود مگذر؛ بيش از آنچه از حق خداوند در اموالش است از او مگير، پس از آنكه به آبادى قبائل رسيدى در كنار آب فرود آى و داخل خانه‌هاشان مشو. سپس با آرامش و وقار به سوى آنان برو، تا در ميان آنها قرار گيرى، به آنها سلام كن و از اظهار تحيت بخل نورز، پس از آن به آنان‌

[١]. ر. ك: نظام اقتصادى اسلام، مبانى مكتبى، سيد حسين ميرمعزّى، ص ١٦٨-/ ١٧٣.

[٢]. وسائل الشيعه، باب ١٤ از ابواب زكاة الأنعام، ح ٥، ج ٩، ص ١٣٢.