*** نتيجه آنكه، توسعه اقتصادى در منظر اسلام بشر را در قالب‌هاى مادى محدود نمى‌كند و او را در ديوارهاى نيازهاى آن محصور نمى‌سازد. در جهان‌بينى اسلامى، افقى گسترده و بالنده فراروى رشد و توسعه جامعه انسانى است كه با نيازهاى فطرى و واقعى بشر سازگار است و او را از سطحى‌نگرى و نگاه تك بعدى به نيازهايش دور مى‌دارد. باور ما آن است كه آرامش واقعى نيز تنها در پرتو نگاه اسلام به رشد و توسعه براى انسان‌ها فراهم مى‌شود.

به‌هرحال، موارد هفت‌گانه ياد شده، عمده شاخص‌هاى رشد و توسعه است، كه اسلام بر آنها تأكيد دارد و پيروانش را براى رسيدن به اين شاخص‌ها تشويق مى‌كند.

گفتار سوم: اصول توسعه، در نگرش اسلامى‌

مقصود از عنوان اين بحث، راه‌هاى رسيدن به شاخص‌هاى توسعه اقتصادى در اسلام است؛ بدين معنا كه از نظر اسلام با چه اصول و سياستى مى‌توان به شاخص‌هايى كه در گفتار دوم گذشت، دست يافت؟ و راه‌هاى رسيدن به آن شاخص‌ها چيست؟

عمده اين اصول به ترتيب زير است:

١. انگيزه الهى [خدامحورى‌]

تلاش‌هاى حاكمان و زمامداران اسلامى اگر رنگ و بوى خدايى داشته باشد و تكاپوها و برنامه‌ريزى‌هاى آنان خدامحورانه باشد، راه رسيدن به توسعه و رشد آسان‌تر است.

قرآن كريم در دستورى عام وفراگير به همگان سفارش مى‌كند كه قيام و تلاش فردى و جمعى آنان براى خدا باشد «قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا للَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى». [٢]

در اين ميان زمامداران بايد بدانند كه خداوند بر كار آنها ناظر است و بايد پاسخگوى او باشند و از هرگونه ضعف و سستى در كار مردم و تلاش براى سامان بخشى به امور آنان غافل نشوند.

در «دستور نامه» حكومتى اميرمؤمنان على عليه السلام به مالك اشتر مى‌خوانيم:

«... فإنّك فوقهم ووالى الأمر عليك فوقك، واللَّه فوق من ولّاك‌

؛ ... تو از نظر قدرت برتر از آنانى و ولىّ امر بالاتر از تو و خداوند برتر از آن كسى است كه تو را والى مصر نموده است».

سپس درباره رسيدگى به امور مردم سفارش مى‌كند و مى‌فرمايد:

«وقد استكفاك أمرهم وابتلاك بهم ولاتنصبنّ نفسك لحرب اللَّه‌

؛ خداوند كفايت امور مردم را از تو خواسته و به جهت آنان تو را در عرصه آزمايش قرار داده؛ خود را در معرض جنگ با خدا قرار مده». [٣]

[١]. در سراشيبى به سوى گومورا، ص ١٦٣ (مطابق نقل همان مدرك).

[٢]. سبأ، آيه ٤٦.

[٣]. نهج‌البلاغه، نامه ٥٣.