(و مصلحت بداند) انجام مى‌دهد» (وَ يُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَ يَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ).
بارها گفته‌ايم كه هر جا سخن از هدايت و ضلالت است و به خدا نسبت داده مى‌شود، گام‌هاى نخستين آن از ناحيه خود انسان برداشته شده است؛ كار خدا تأثيرى است كه در هر عمل آفريده و نيز كار خدا اعطاى مواهب و نعمت‌ها يا سلب آنهاست كه به مقتضاى شايستگى و عدم شايستگى افراد مقرّر مى‌دارد- دقّت كنيد.
تعبير «ظالمين» بعد از جمله «يُضِلُّ اللَّهُ»، بهترين قرينه براى اين موضوع است. يعنى تا كسى به ظلم آلوده نشود، نعمت هدايت از او سلب نخواهد شد، امّا پس از آلودگى به ظلم و بيدادگرى، ظلمت گناه وجودش را فرامى‌گيرد و نور هدايت الهى از قلبش بيرون مى‌رود. و اين عين اختيار و آزادى اراده است. البتّه اگر به‌زودى مسير خود را تغيير دهد راه نجات باز است، ولى پس از استحكام گناه، بازگشت بسيار دشوار خواهد بود.
نكته‌ها:
١. آيا منظور از آخرت در آيه اخير «قبر» است؟
در روايات متعدّدى مى‌خوانيم كه خداوند انسان را هنگام ورود در قبر در برابر پرسش‌هايى كه فرشتگان از هويّت او مى‌كنند، بر خطّ ايمان ثابت نگاه مى‌دارد و اين است معنى جمله يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِى‌الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَ فِى‌الْآخِرَةِ.
در بعضى از اين روايات صريحاً كلمه قبر آمده است «١» در حالى كه در بعضى