تفسير اثرى جامع - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٥٣ - تأويلهايى پذيرفتنى

مناسبت آشكارى در آن وجود ندارد. در آيه از معناى نزديكى نهى شده كه يا خوردن است يا چيزى ديگر كه منشأ خوردن مى‌شود كه همان گرايش به غير خداست و همين پايه و اساس خوردن مى‌باشد. از طرفى، بى شك، از سكون و اعتماد به غير خدا براى جلب منفعت يا دفع [ضرر]، نهى شده است؛ بنابراين تفسير ياد شده وجهى آشكار دارد. گويا [اين تفسير] مى‌گويد: از صرف خوردن، به اين جهت كه خوردن است، نهى نشده، بلكه از چيزى نهى شده كه خاستگاه خوردن است و اين، همان سكون به غير خداست؛ چرا كه اگر اجتناب مى‌كرد، تنها به خدا تكيه كرده بود. او اين كار را نكرد و به چيزى در درخت ميل كرد كه شيطان با آن، او را فريب داد- كه آن، جاودانگى ادعا شده بود- از اين رو خداوند واژه" عصيان" را به او نسبت داد، آن گاه توبه او را پذيرفت؛ كه او بسيار توبه‌پذير و مهربان است.»[١]

نمونه ديگر، آن كه تسترى ذيل آيه‌ «إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ»[٢] مى‌گويد: «يعنى نخستين خانه‌اى كه براى مردم نهاده شد، خانه خدا در مكه بود. اين، ظاهر آيه است و باطن آن، پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم مى‌باشد كه هر كس خداوند توحيد را در دلش ثابت گرداند، به او ايمان مى‌آورد»[٣] و از هدايتش پيروى مى‌كند.

شاطبى گويد: «اين تفسير نيازمند توضيح است؛ چرا كه عرب اين معنا را نمى‌شناسد و بر اساس ادبيات عرب، وضع مجازىِ داراى تناسب ندارد. سياق نيز به هيچ روى، با آن سازگار نيست‌[٤]؛ پس چگونه صحيح باشد؟

ليك توجيه او اين است كه سخنش دلالت بر اين نمى‌كند كه تفسير آيه باشد[٥]؛ بنابراين اشكال برطرف گرديد.»[٦]

[١] . الموافقات، ج ٣، ص ٣٩٩- ٤٠١.

[٢] . آل عمران( ٣) ٩٦:« به راستى، نخستين خانه‌اى كه براى مردم نهاده شد.»

[٣] . تفسير تسترى، ص ٥٠.

[٤] . يعنى دو شرط پيش گفته را ندارد.

[٥] . بلكه از قبيل تداعى معانى و در پى آمدن معانى است؛ نه آن كه تفسير آيه باشد؛ چنان كه خواهيم گفت.

[٦] . الموافقات، ج ٣، ص ٤٠١.