تسترى درباره آيه‌ «وَ الْجارِ ذِي الْقُرْبى‌»[١] مى‌گويد: باطن آن، قلب است. «وَ الْجارِ الْجُنُبِ»[٢] همان طبيعت مى‌باشد. «وَ الصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ»[٣] همان عقلِ پيرو شريعت است. «وَ ابْنَ السَّبِيلِ»[٤] اعضاى مطيع خداست. اين، باطن آيه است.[٥]

اين بيان نيز مبهم ا ست كه نه روايتى در اين باره رسيده و نه هماهنگ با ظاهر عبارت آيه است و نه دليلى از خارج بر آن دلالت مى‌كند. چنين گفتارى، به آن دسته از سخنان باطنيه و مانند آنان- كه پذيرفته نشده‌اند- نزديك‌تر است.[٦]

شاطبى درباره آيه‌ «صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ»[٧] از تسترى نقل مى‌كند: صرح، خود طبيعت است و ممرّد، خوان نفسى است كه غالباً پرتوهاى هدايت را مى‌پوشاند و اين، به سبب آن است كه خداى تعالى افسار بنده‌اش را وانهاده است.[٨]

شاطبى درباره آيه‌ «فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا»[٩] از تسترى نقل مى‌كند: مراد، دل‌هاى آنان، هنگام ارتكاب كارهاى مورد نهى است؛ در حالى كه مى‌دانند به آنها امر و نهى شده است. «خانه‌ها» (بيوت) اشاره به دل‌ها دارد كه برخى از آنها با ذكر [خدا] آباد است و برخى به سبب غفلت، ويران مى‌باشد. هر كس كه خداوند ذكر را به او الهام كرد، وى را از ظلم پيراسته است.[١٠]

شاطبى درباره آيه‌ «فَانْظُرْ إِلى‌ آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها»[١١] از تسترى نقل مى‌كند: حيات دل‌ها با ذكر است.

[١] . همسايه نزديك.

[٢] . همسايه دور.

[٣] . دوست و هم نشين.

[٤] . نساء( ٤) ٣٦:« در راه مانده.»

[٥] . بنگريد به: تفسير تسترى، ص ٥٣.

[٦] . بنگريد به: الموافقات، ج ٣، ص ٤٠١ و ٤٠٢.

[٧] . نمل( ٢٧) ٤٤:« كاخى مفروش از آبگينه»

[٨] . اين مطلب را نه در تفسير تسترى و نه در جاى ديگر نيافتيم.

[٩] . نمل( ٢٧) ٥٢:« و آن، خانه‌هاى خالى آنان است؛ به سبب ستمى كه كرده‌اند.»

[١٠] . بنگريد به: تفسير تسترى، ص ١١٦. شاطبى در نقل اين مطلب از تسترى، بر آن افزوده است.

[١١] . روم( ٣٠) ٥٠:« پس به آثار رحمت خداوند بنگر كه چگونه زمين را پس از مرگش زنده مى‌كند.»