محذوفست و تقدير اينست كه الذين يمكرون المكرات السيئات چنان كه باين مفسر شد و نمى‌تواند بود كه مفعول يمكرون باشد زيرا كه مكر فعل غير متعدى است و نميگويند مكر فلان عملا و بعد از بيان حال اهل ايمان و كفر باز عود بدلايل توحيد كرده ميفرمايد كه‌ وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ‌ و خداى تعالى آفريد شما را يعنى پدر شما را مِنْ تُرابٍ‌ از خاك و اسناد اين بذريه بجهة آنست كه منشأ ايشان از اوست فكان كه از خاك مخلوق شده‌اند و ياد آنكه مراد ذرية باشد باعتبار آنكه تراب منشأ بناتست و بنات منشأ نطفه‌ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ پس از آن آفريد شما را از نطفه كه منى است‌ ثُمَّ جَعَلَكُمْ‌ بعد از آن گردانيد شما را أَزْواجاً صنفهاى متنوعه با ذكور و اناث تا بهم مزاوجه كنيد كقوله او يزوجهم ذكرانا و اناثا و مؤيد اينست كه ميفرمايد وَ ما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى‌ و باز نه گيرد هيچ زن فرزندى را وَ لا تَضَعُ‌ و ننهد آنچه در شكم او است يعنى نزايد إِلَّا بِعِلْمِهِ‌ مگر بدانش حقتعالى چه هر يك از حمل و وضع و مدت زمان معلوم و مقدريست اين در موضع حال است و تقدير اينست كه الا معلومة له‌ وَ ما يُعَمَّرُ و زندگى داده نشود مِنْ مُعَمَّرٍ هيچ دراز عمرى يعنى هيچكس بحد پيرى نرسد تسميه آن به معمر باعتبار ما يئولست‌ وَ لا يُنْقَصُ‌ و كم كرده نشود مِنْ عُمُرِهِ‌ از عمر معمر ديگر باين معنى كه بعمر معمر اول نرسد و از قتاده مرويست كه هر كه بشصت سال رسيد معمر است و منقوص آنكه قبل از رسيدن بشصت سال فوت شود مراد آنست كه زياده و نقص عمر نيست‌ إِلَّا فِي كِتابٍ‌ مگر در لوح محفوظ يا در صحيفه ايشان يعنى درازى و كوتاهى زندگانى در او مقرر و مقدر شده يا در علم خداست طول و نقص عمرها و ميتواند بود كه ضمير راجع بمنقوص العمر باشد و اگر چه مرجع آن نگذشته بجهة دلالة مقابله بر آن يعنى ناقص نشود از عمر كسى كه كم كرده شود عمر او و يا آنكه راجع بعمر باشد بر طريق تسامح بجهة اعتماد بر فهم سامع و عدم التباس بر او بجهة احاله طول و قصر در مدت عمر واحد كقولهم لا يثيب اللَّه عبد او لا يعاقبه الا بحق و گويند زياده و نقصان در عمر واحد است باعتبار اسباب مختلفه كه ثابت شد در لوح مثل آنكه اگر زيد حج كند عمر او شصت سال باشد و اگر نه چهل و از اينجا است كه رسول (ص) فرموده كه‌

ان الصدقه و صلة الرحم يعمران الديار و يزيدان فى اعمار

صدقه و صله رحم سراها را ابادان كند و بر عمرها بيفزايد پس معنى آيه آنست كه لا تطول عمر انسان و لا يقصر الا فى كتاب مبين و گويند مراد بنقصان هر مدتيست كه از عمر بنده ميگذرد و از زمان اجل او كم ميشود چه در صحيفه عمر هر بنده يوما فيوما نوشته ميشود چنان‌