را يعنى بگوش فهم استماع نميكنند تا متعظ و منزجر شوند و بعد از آن بر طريق ديگر تنبيه كفار مكه ميكند بقوله‌ أَ وَ لَمْ يَرَوْا آيا نمى‌بينند و نميدانند أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ آن را كه ما ميرانيم آب را يعنى باران و سيل را ميفرستيم‌ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ بسوى زمين خالى از گياه (فى المجمع الجرز الارض اليابسة النبى ليس فيها بنات لانقطاع الامطار عنها و اشتقاقه من قولهم سيف جراز اى قطاع لا يبقى شيئا الا قطعه و ناقة جراز اذا كانت تاكل كل شيئى فلا تبقى شيئا الا قطعته بقيها و رجل جروز اى اكول و فى الكشاف الجرز الارض التي جرز بناتها اى قطع اما العدم الماء و اما لانه رعى و ازيل و لايق للتى لا تنبت كالسباع جرز) و دال بر اين قول است قوله‌ فَنُخْرِجُ‌ پس بيرون آوريم از او بِهِ‌ بآب باران‌ زَرْعاً كشت زارى و گويند جرز اسم موضعى است در ولايت يمن كه آب جويها بدان نميرسد و حقتعالى باران بدان زمين خشك ميرساند و از آن زراعات و اشجار و ساير نباتات حاصل ميشود تَأْكُلُ مِنْهُ‌ مى‌خورند از آن زرع‌ أَنْعامُهُمْ‌ چهارپايان ايشان يعنى از كاه زرع و گياه و برگ درخت‌ وَ أَنْفُسُهُمْ‌ و ميخورند ايشان يعنى از دانه و ميوه آن‌ أَ فَلا يُبْصِرُونَ‌ آيا نمى‌بينند اثر اين قدر ترا تا استدلال كنند بر كمال قدرت حق و بدانند كه آنكه قادر است بر انبات زرع از زمين خشك قدرت دارد بر احياى مردمان بعد از موت‌ وَ يَقُولُونَ‌ و ميگويند كفار مكه‌ مَتى‌ هذَا الْفَتْحُ‌ كى باشد اين فتح كه مؤمنان ميگويند ان اللَّه استفتح لنا على المشركين يعنى كافران از روى استبعاد و استعجال سخن ميكردند در باب نزول عذاب بر ايشان و به اصحاب ميگفتند كه اين فتحى كه وعده ميدهيد كى خواهد بود زود بما نمائيد إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ‌ اگر هستيد راست گويان در وعده خود مراد فتح مكه است و نزد سدى حكيم بعذاب ايشان در دنيا است در روز بدر و مجاهد گفته كه مراد حكم است بثواب و عقاب در روز قيامت چه آن روز فصلست ميان مؤمنان و اعداى ايشان و روز حكومت و قضا ميان ايشان و روز نصرت مؤمنان بر كافران پس فتح بمعنى حكم باشد كقوله‌ رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا و چون غرض ايشان از سؤال وقت فتح استعجال ايشان بود بر وجه تكذيب و استهزاء تعيين وقت از اين جهت حضرت رسالت صلّى اللَّه عليه و آله باين خطاب مخاطب شد كه‌ قُلْ‌ بگو اى محمد صلّى اللَّه عليه و آله در جواب ايشان كه بر وجه استهزاء استعجال ميكنند يَوْمَ الْفَتْحِ‌ روز فتح مكه يابد يا روز فصل كه آن حكم بثواب و عقاب و نصرت اولياء است است بر اعداء لا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا سود نخواهد داشت آنها را كه نگرويده‌اند إِيمانُهُمْ‌ گرويدن ايشان يعنى‌