فاعل واقع شده باشد يعنى البته احاطه خواهد كرد آتش دوزخ بديشان و الف لام براى عهد است و طريق وضع ظاهر در موضع مضمر بجهت دلالت بر موجب احاطه و يا الف لام جنس است پس استدلال باشد بحكم جنس بر حكم ايشان و قوله‌ يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ‌ ظرف لمحيطة است يا متعلق او محذوف مثل كان كيت و كيت يعنى آتش دوزخ فرو گيرنده ايشانست و روزى كه فرا پوشد همه ايشان را آنعذاب و يا چنين و چنان بليه و محنت و حسرت واقع شود در وقتى كه فرو گيرد ايشان را عذاب دوزخ‌ مِنْ فَوْقِهِمْ‌ ار زبر سرهاى ايشان‌ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ‌ و از زير پاهاى ايشان يعنى از جميع جوانب ايشان بر وجهى كه هيچ عضو ايشان از آن سالم نماند كقوله‌ لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَ مِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ‌ و قوله‌ لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَ مِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ‌ وَ يَقُولُ‌ و گويد خداى يا فرشته بفرمان خدا مر دوزخيان را كه‌ ذُوقُوا بچشيد ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ‌ جزاى آنچه بوديد كه مى‌كرديد در دنيا از كفر و جحود و معاصى و طغيان آورده‌اند كه جمعى مؤمنان در مكه اقامت كرده از جهت قلة زاد و كمى استعداد و يا بسبب محبت اوطان و يا صحبت اخوان هجرت نميكردند و ترسان و لرزان از مشركان پرستش خدا ميكردند حق سبحانه آيه فرستاد كه‌ يا عِبادِيَ‌ اى بندگان من‌ الَّذِينَ آمَنُوا آنان كه گرويده‌ايد و تصديق بوحدانيت من و رسول من كرده از اهل شرك و كفر كناره بگيريد و صحبت مؤمنان طلبيد و اگر در بلدى بآشكارا پرستش من نميتوانيد كرد إِنَّ أَرْضِي‌ بدرستى كه زمين من‌ واسِعَةٌ گشاده است هجرت كنيد از آن موضع خوف بمنزل امن‌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ‌ پس مرا پرستش كنيد بر وجه اخلاص تقديم مفعول و تكرار آن جهت افاده اختصاص وفا در جواب شرط محذوفست زيرا كه معنى آنست كه زمين من واسعست پس اگر باخلاص عبادت من نميتوانيد كرد در زمينى پس در غير آن بپرستش من مشغول شويد بر وجه خلوص مرويست از حضرت نبوى (ص) كه‌

من فر بدينه من ارض الى ارض و لو كان شبرا استوجب الجنة و كان رفيق ابراهيم و محمد (ص)

هر كه فرار كند بجهت دين خود از زمينى به زمينى اگر چه مقدار شبرى باشد مستوجب جنة شود و رفيق ابراهيم و محمد باشد در روز قيامت و از امام جعفر صادق (ع) مرويست كه‌

معناه اذا عصى اللَّه فى ارض انت بها فاخرج منها الى غيرها

يعنى چون در زمينى باشى كه مردمان آن نافرمانى خدا كنند آن زمين را بگذار و بيرون رو از آن بعد از آن تخويف مهاجران ميكند بموت تا هجر ترا بر ايشان آسان كند و ميگويد اگر از دوستى اهل و ولد و حب وطن و يا مصاحبت پاى بست بلدى شده‌ايد البته روزى مفارقت ضرورى خواهد شد زيرا كه‌ كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ