دهد تا قادر شوند بر سخن كردن و گواهى دادن بر ايشان هم چنان كه زبان بر نطق قادر است و بعضى ديگر بر آنند كه خداى تعالى بر آنها ايجاد كلام كند چون ايجاد اصوات در اجسام جماديه برخى گفته‌اند تكلم بر ايشان بر سبيل مجاز است يعنى آثار معاصى در ايشان ظاهر سازد كه دلالت بر افعال قبيحه ايشان كند ابو سعيد خدرى از حضرت رسول (ص) روايت كند كه چون روز قيامت باشد خداى تعالى بر كافران علامتى پديد آورد تا مردمان بدانند كه ايشان گناه كارانند و كافر مذهب و چون ايشان با وجود اين علامت انكار اين معنى كنند فرشتگان بر ايشان گواهى دهند و چون در انكار اصرار نمايند پيغمبران بر ايشان شهادت دهند و چون نيز از آن ابا كنند بفرمايد تا همسايگان بر ايشان گواهى دهند و چون در انكار ثابت قدم باشند اعضاى ايشان را ناطق سازد تا برايشان گواهى دهند و در بعضى تفاسير آورده‌اند كه هم چنان كه جوارح كافران بر افعال بد ايشان گواهى دهند اعضاى مؤمنان نيز بر طاعت ايشان اقامت شهادت كنند چنان كه در آثار آمده كه حق سبحانه ببنده مؤمن خطاب كند او شرم داشته باشد كه عبادات و خيرات خود بر شما رد اعضاى وى را بسخن در آورد تا هر يك اعمال خود را بتفصيل باز گويند حتى انامل گواهى دهند بر عدد تسبيحات و آيات قرآنى و حديث فانهن مسئولات مستنطقات دلالت صريح بر اينمعنى ميكند بعد از اين آيات اظهار قدرت ميكند بر اهلاك جماعتى كه جاحد وحدانيت‌اند و ميگويد كه‌ وَ لَوْ نَشاءُ و اگر خواهيم در دنيا لَطَمَسْنا هر آينه ناپديد كنيم و رقم محو كشيم‌ عَلى‌ أَعْيُنِهِمْ‌ بر چشمهاى ايشان بر وجهى كه اثر چشم ايشان بر صفحه روى ننمايد فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ پس سبقت گيريد براهى كه در سلوك آن عادت كرده‌ايد فَأَنَّى يُبْصِرُونَ‌ پس چگونه ببينيد آن را ابن عباس گفته معنى آنست كه اگر خواهيم كور سازيم بر وجه تخليه و خذلان ديده بصيرت ايشان را از راه راست و ايشان باين حالت طلب ناحق كنند پس چگونه بينا شوند بآن بى‌توفيق و الطاف‌ وَ لَوْ نَشاءُ و اگر خواهيم‌ لَمَسَخْناهُمْ‌ هر آينه مسخ كنيم و متبدل سازيم و متغير سازيم صورت ايشان را بصورت حجر كه بى‌روح است‌ عَلى‌ مَكانَتِهِمْ‌ بر همان جاى‌هاى خودشان كه نشسته‌اند يعنى هم آنجا كه هستند منجمد و افسرده شوند فَمَا اسْتَطاعُوا پس نتوانند كه باز نداشته باشند مُضِيًّا بر پيش رفتن از آن موضع‌ وَ لا يَرْجِعُونَ‌ و باز نگردند يعنى نتوانند كه باز گردند از آن مراد آنست كه بر پيش و بر پس رفتن قادر نباشند و گفته‌اند كه معنى آنست كه زمين گير شوند و نتوانند پس رفتن از عذابى كه نازل شده باشد تا خلاص شوند از آن و نه رجوع كردن‌