رَبِّهِمْ‌ بسوى پروردگار خود يعنى بموضعى كه حكم الهى صادر شده باشد نه حكم غير او يَنْسِلُونَ‌ ميشتابند مراد صحراى قيامت است و از قتاده روايت است كه فتور در عذاب كفار واقع نشود مگر ما بين اين دو نفخه كه چهل سال است و لهذا چون اهاويل قيامت را مشاهده كنند قالُوا يا وَيْلَنا گويند از روى تعجب و تحسر اى واى بر ما مَنْ بَعَثَنا كه برانگيخت يعنى كه بيدار كرد ما را مِنْ مَرْقَدِنا از خوابگاه ما و گويند كه ايشان چون اهوال قيامت را معاينه مى‌بينند اهوال قبور را نسبت بآن اهوال بمثابه خواب شمارند چه عذاب قبر در جنب آن هيچ ننمايد و چون مشاهده اين امر كنند گويند هذا اين است‌ ما وَعَدَ الرَّحْمنُ‌ آن چيزى كه وعده كرده بود خداى تعالى آن را از بعث و نشور وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ‌ و آنچه راست گفته بودند پيغمبران آن را از بعث و جزا و ما از روى عناد انكار آن مى‌نموديم و تصديق بان نميكرديم و بدانكه ميتواند بود كه ما مصدريه باشد اى هذا وعد الرحمن و صدق المرسلين و مصدر بمعنى مفعول و محتمل است كه هذا صفت مرقد باشد و ما وعد خبر مبتداى محذوف يا مبتداء محذوف الخبر و نزد بعضى هذا ما وعد الرحمن گفتار ملائكه است كه بايشان گويند و گفته‌اند كه قايل اينقول مؤمنان باشند يا فرشتگان كه بر وجه تقريع بايشان گويند كه اين آن وعده‌ايست كه پيغمبران بشما خبر ميدادند و شما تكذيب ايشان مى‌نموديد و بر سبيل انكار مى گفتيد متى هذا الوعد و بعد از آن حق سبحانه از سرعت بعث ايشان خبر ميدهد و ميگويد إِنْ كانَتْ‌ نبود اينواقعه و حادثه‌ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً مگر يك نعره كه نفخه اخيره است اينكلام دالست بر سهولت بعثت نزد حضرت عزت يعنى بمجرد نفخه زنده ميشوند فَإِذا هُمْ‌ پس آن گاه ايشان‌ جَمِيعٌ‌ فراهم آورده شده‌اند لَدَيْنا مُحْضَرُونَ‌ نزديك ما حاضر شدگان يعنى جميع خلق اولين و آخرين جمع كرده شوند در عرصات قيامت و در موقف حساب بازداشته و چون همه ايشان بعرصه گاه حاضر شوند حق سبحانه بساط عدل گسترده خطاب كند كه‌ فَالْيَوْمَ‌ پس امروز لا تُظْلَمُ نَفْسٌ‌ ستم كرده نشود هيچ نفسى‌ شَيْئاً چيزى را از جزاى كردار خود يعنى از ثواب ايشان چيزى نكاهند و زياده از استحقاق عقوبت نفرمايند بلكه جميع امور را بر مقتضى عدل جارى سازند و بعد از آن بطريقه التفات از غيبت اهل محشر را خطاب ميكند كه‌ وَ لا تُجْزَوْنَ‌ و پاداش داده نشويد اى اهل عرصات‌