او بر آن و ظهور عز اسلام و اهل آن و ذل شرك و ضرب آن و نزد بعضى مراد بمعاد روز بعث است و معنى اينكه آن كسى كه تسهيل نمود بر تو صعوبت تبليغ و تلاوت قرآن و عمل كردن بآن را هر آينه باز گرداند ترا بعد از نبوت بمعادى و مرجعى كه هيچ بشرى مانند آن مرجع نداشته باشد چه در آنجا ترا ثوابى دهد بر مشاق تكليف كه وصف هيچ واصفى بكنه آن نتواند رسيد و بنا بر اين تنكير معاد بجهت فرط مزيت ثواب آن حضرتست اى معاد اى معاد و بنا بر قول اول اين آيه نه مكيست و نه مدنى بلكه در جحفه نزول اجلال يافته و ميتواند بود كه آن حضرت در مكه بوده باشد كه حقتعالى بانزال اين آيه بر او اخبار نموده باشد او را و مژده داده باو كه اى محمد (ص) دل خوش دار بر اذية و آزار كفار و غلبه ايشان بر تو پريشان مباش كه ما ترا بعد از مهاجرت از اينشهر باز گردانيم بآن و ظفر و نصرت و فتح و غلبه تو بر جميع اهل آن ظاهر سازيم بدانكه چون حقتعالى در آيه سابقه حكم فرمود به اينكه عاقبت محموده مر متقيان را است و مؤكد ساخت آن را بوعد محسنين و وعيد مسيئين در اين آيه وعده داده پيغمبر خود را بعاقبت حسنى در دنيا و عقبى و در تاويلات كاشى آورده كه معاد فناء فى اللَّه است در احدية ذات و بقاء باللّه در مقام تحقيق بجميع صفات و بر سالك مبصر اينجا نكته منه البدر و اليه يعود روشن ميگردد و چون حقتعالى حضرت رسالت را وعده رد نمود بمعاد امر كرد او را به اينكه‌ قُلْ‌ بگو اى محمد صلّى اللَّه عليه و آله‌ رَبِّي‌ پروردگار من‌ أَعْلَمُ‌ داناتر است‌ مَنْ جاءَ بِالْهُدى‌ بكسى كه آورده است طريق مستقيم را كه آن توحيد يا قرآن است و بآنچه مستحق آنست در معاد از ثواب و نصرت و فتح مراد نفس نفيس حضرت رسالتست‌ وَ مَنْ هُوَ و بآنكسى كه او فِي ضَلالٍ مُبِينٍ‌ در گمراهى هويدا است و به آنچه مستحق آنست در معاد از عذاب و اذلال مراد مشركان مكه‌اند اين كلام تقرير وعد سابق است و كذلك قوله‌ وَ ما كُنْتَ تَرْجُوا و نبودى تو كه اميد ميداشتى يعنى هرگز اميد نداشتى و در خواطر تو خطور نميكرد أَنْ يُلْقى‌ إِلَيْكَ الْكِتابُ‌ آنكه القا كرده شود و منزل گردد بتو اينكتاب كه قرآنست‌ إِلَّا رَحْمَةً ليكن القاى آن كرديم بتو بجهة بخششى و نعمتى‌ مِنْ رَبِّكَ‌ از آفريدگار تو تا قصص احوال امم سالفه كه از كسى نشنيده و نديده و در هيچ كتابى نخوانده بر اهل مكه خوانى تا اعجاز تو باشد در باب دعوى نبوت پس هم چنان كه القاى اينكتاب كرديم بتو در حالتى كه تو اميد به آن نداشتى و در دل تو نميگذشت كه آن بر تو فرود آيد همچنين زود باشد كه ترا باز گردانيم بمعاد كه فتح نصرت مكه است و يا مثوبة عظيمه در نشئه اخرويه و ميتواند بود كه الا استثناء متصل باشد محمول بر معنى‌