أی الجسم بالمعنی الّذی [١] هو مادة غیرمحمولة و إن لم یکن کذلک بالمعنی الّذی یحمل علی الأجسام المتخالفة، إذ الجسمیة بهذا الاعتبار جنس- فلیجز مثل ذلک فی النوعیات الصوریة التی مادتها القریبة نفس الجسمیة الطبیعیة.

و بذلک ینحلّ إشکال الحرکة فی مقولة الکم الّذی اضطرب المتأخرون فی حلّه حتی أنکرها صاحب الإشراق و متابعوه حیث قالوا إضافة مقدار إلی مقدار آخر یوجب انعدامه و کذا انفصال جزء مقداری عن المتصل یوجب انعدامه [٢]، فالموضوع لهذه الحرکة غیر باق.

و الشیخ الرئیس أیضاً استصعب ذلک واعترف بالعجز عن إثبات موضوع ثابت فی النبات بل فی الحیوان لهذه الحرکة حیث قال فی بعض رسائله المکتوبة إلی بعض تلامیذه، و قد سئله عن هذه المسألة، بهذه العبارة: «أمّا الشیء الثابت فی الحیوانات فلعله أقرب إلی البیان [٣]، و لی فی الأصول المشرقیة خوض عظیم فی التشکیک ثم فی الکشف، و أما فی النبات فالبیان أصعب، و إذا لم یکن ثابت کان تمیزه لیس بالنوع فیکون بالعدد، ثم کیف یکون بالعدد إذا کان استمراره فی مقابل الثبات غیرمتناهی القسمة بالقوة [٤] و لیس قطعٌ أولی من قطع [٥]، فکیف یکون عدد غیرمتناه متجدداً فی زمان محصور. لعل العنصر هو الثابت ثم کیف یکون ثابتاً و لیس الکم یتجدد علی.

[١]. در اینجا مرحوم آخوند مطلبی که مکرر در کتب حکما از جمله اسفار آمده ذکر میکند و آن این است که جسم دو اعتبار دارد: به یک اعتبار نوع است و به اعتبار دیگر جنس.

بحث ما در اینجا در مورد جسم به اعتبار نوعیت است.

[٢]. شیخ اشراق مدعی است که وقتی مقداری به مقدار اول اضافه میشود، مقدار اول به کلی معدوم میشود نه اینکه بر حجم مقدار اول افزوده میشود. به عقیده شیخ اشراق وقتی یک جسم نامی رشد میکند هر مقدار جدید که حاصل میشود مقدار اول معدوم میشود. پس اصلًا حرکت نیست زیرا دائماً مقدار جدید میآید و مقدار اول معدوم میشود، نه اینکه شیء افزایش مقداری پیدا میکند.[٣]. اگرچه شیخ در اغلب کلماتش نفس حیوان را مادی میداند ولی در برخی بیانات خود قوه خیال را مجرد و نفس حیوان را ثابت دانسته است. بنابراین در حیوان فرض امر باقی اخف المؤونه است.[٤]. همانطور که حاجی در حاشیه گفته است میخواهد بگوید این «بالقوه» باید بالفعل باشد. اگر موضوعی در کار بود باید بالقوه میبود ولی حال که موضوعی نیست که حافظ وحدت باشد باید بالفعل باشد.[٥]. یعنی هیچ مرتبهای اولی از مرتبه دیگر نیست.