توضیح اینکه اگر جسمی مثلًا در أین حرکت میکند و از یک نقطه به نقطه دیگری میرود، در اینجا جسم واحد است، حرکت هم واحد است. ولی آیا أینی که در اینجا طی میشود یک وجود واحد دارد یا نه؟ قدما میگفتند: بله، این هم واحد است، ولی ملاک وحدتش وحدت موضوع است، یعنی موضوع که واحد است برای وحدت مقوله کافی است؛ دیگر در خود مقوله فرض وحدت نمیکردند. نمیگفتند همانطور که موضوع حرکت واحد است و حرکتش هم واحد است، یک أین واحد متصل هم در اینجا وجود دارد، بلکه چنین قائل بودند که در اینجا أینهای متعدد وارد بر موضوع میشود و این أینها مثل دانههای تسبیح هستند که ملاک ارتباط و اتصالشان امری غیر از خود دانههای تسبیح است. معنای حرکت در مقوله این است که موضوع در هر آنی فردی از مقوله یا نوعی از مقوله را دارد. ملاک وحدت افراد مقوله یا انواع مقوله چیست؟ قدما میگفتند وحدت موضوع، که گفتیم در مقام تشبیه مثل این است که بگوییم ملاک وحدت دانههای تسبیح بند تسبیح است.

اما نظر مرحوم آخوند این شد که درست است که موضوعِ واحد داریم و درست است که حرکت واحد است، ولی لازمه وحدت، اتصال و استمرار حرکت این است که خود مقوله هم عیناً در مرتبه ذات خودش وحدت، اتصال و استمرار داشته باشد نه اینکه وحدت موضوع برای وحدت مقوله کافی باشد چنانکه قدما میگفتند.

با این توضیح بحثی که در جلسه پیش گذشت بهتر روشن میشود. اینکه مرحوم آخوند به رأس مخروط مثال زد، میخواست بگوید که ما دو چیز داریم، یک امر واحد مستمر داریم و یک امر متصل متجدد. یک حرکت قطعی داریم که متصل و متجدد است و یک امر بسیط آنی الحدوث و مستمرالبقاء داریم. چون حرکت وجوداً عین «ما فیه الحرکه» است پس «ما فیه الحرکه» هم که سواد باشد یک وجود اصل دارد که همان کلی طبیعی منطبق با مراتب است. «سواد اصلِ مستمر» یعنی آن کلی طبیعی سواد که بر همه مراتب سواد منطبق است، نظیر کلی طبیعی حرکت که بر همه مراتب حرکت منطبق است. در عین حال یک فرد سواد هم داریم که کل این سواد است که منطبق بر اول تا آخر زمان حرکت است. پس همانطور که حرکت دو اعتبار وجود دارد میتوان گفت سواد هم به دو اعتبار موجود است: «اعتبار وجود بسیط آنی الحدوث مستمرالبقاء» که وجودش منطبق بر حرکت توسطی است و