مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٧٨ - آیا حرکات أینی و وضعی تکاملی است؟

آخر میشود قرمزِ قرمز. حاصل شدن هر درجه از قرمزی برای سیب ملازم است با از بین رفتنش، ولی هر درجه که از بین میرود سیب مستعد میشود برای اینکه در مرتبه بعد درجه کاملتر را پیدا کند. در آن درجهای که آخرین حد قرمزی برای سیب حاصل میشود این مجموع قرمزیهای قبل نیست که در اینجا جمع شده است؛ هیچ چیز از قبل در اینجا جمع نشده، بلکه این مرتبهای است که در آن آخرین استعداد برای آخرین کمال پیدا شده است. به این ترتیب مسئله اشتداد و نیز مسئله حرکت أینی حل میشود.

آیا حرکات أینی و وضعی تکاملی است؟

در حرکت أینی و وضعی هر مرتبهای استعداد مرتبه دیگر است که اگر از نظر قوه و فعل در نظر بگیریم در اینجا تکامل هست ولی اگر از نظر فعلیت قبلی با فعلیت بعدی در نظر بگیریم تکامل نیست؛ یعنی شیء در حرکت أینی و حرکت وضعی استعداد این را که فعلیت بعدی از فعلیت قبلی کاملتر باشد ندارد و این به طبیعت أین بستگی دارد. پس در حرکت أینی هم از نظر حرکتِ از قوه به فعل، تکامل هست ولی در حرکتهای غیر أینی اینچنین است که وقتی شیء یک فعلیت را رها میکند- و گفتیم همه جا فعلیت را رها میکند و در هیچ جا به معنای انباشته شدن نیست- ماده مستعد است برای فعلیت کاملتر از فعلیتی که رها کرده، ولی در حرکات أینی و وضعی چنین نیست.

پس مثالی را که در جلسه گذشته عرض کردم باید تکمیل کنیم. مثال زدیم به حوضی که یک مقدار آب وارد آن میشود و از طرف دیگر، آب حوض کم میشود.

باید بگوییم نه تنها در حرکت أینی بلکه در تمام حرکتهای طبیعت چنین است که از یک طرف وارد میشود و از یک طرف کم میشود، ولی در حرکات غیر أینی و وضعی بیش از مقداری که کم میشود وارد میشود، اما در حرکات أینی و وضعی همیشه برابر آنچه که وارد میشود کم میشود و الا در حرکت غیر أینی و وضعی هم همیشه تنقصِ به این معنا هست، یعنی هیچ فعلیتی که در مرتبه قبل بوده در مرتبه بعد نیست.