مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٥٥ - اشکال فخر رازی در مورد یکی بودن ماده همه اجسام

تحقق خودش به آن نیازمند است و آن عبارت است از صورت فلک یا نفس فلکی. این خلاصه جوابی است که به فخر رازی میدهند.

اشکال فخر رازی در مورد یکی بودن ماده همه اجسام

گفتیم فخر رازی مناقشه خود درباره دلیل چهارم را اینطور تقریر کرد که هر جسمی سه خصوصیت دارد: یک سلسله اعراض و عوارض دارد و مخصوصاً یک عرض لازم دارد و آن قابلیت ابعاد سه گانه است، دیگر اینکه صورت جسمیه دارد و سوم اینکه ماده مشترکه دارد که هر جسمی مرکب از ماده و صورت است. تا اینجا مناقشه فخر رازی در اطراف صورت جسمیه بود. حال میآید سراغ ماده جسمیه، همان که حکما آن را «هیولی» مینامند. حرف حکما همچنان که در منظومه در اوایل طبیعیات هم آمده این است که «الهیولی فی عالم الطبیعه شیء واحد» و حتی میگویند «شخصٌ واحد». میگوید شما فلاسفه چه دلیلی دارید که هیولی و ماده اولیه اجسام، در همه اجسام یک چیز است یعنی یک حقیقت است؟ شاید ماده اجسام در اجسام مختلف متعدد باشد. شما به چه دلیل میگویید ماده هوا با ماده آب هر دو یکی است؟ به چه دلیل میگویید ماده عالم یک چیز است و صورتها گوناگون هستند؟

شاید مادهها مختلف باشند. اگر قبول کنیم که مادهها مختلفاند، آن وقت میتوانیم اختلاف اجسام در لوازم را توجیه کنیم. اگر یک جسم، حرکت خاصی را دارد اما آن جسم دیگر آن حرکت را ندارد میگوییم این اختلاف به این دلیل است که ماده این با ماده آن اختلاف دارد. چرا سنگ از بالا به پایین میرود ولی دود از پایین به بالا میرود؟ ممکن است این را از راه مادهاش توجیه کرده بگوییم مادهای که بر آن، صورت سنگی عارض شده است غیر از مادهای است که بر آن صورت دودی عارض شده است و از این جهت حرکات سنگ و دود اختلاف دارد. پیش از این، بحث ما بر سر صورت جسمیه بود. به صورت فعلًا کاری نداریم، گیریم صورت جسمیه در همه اجسام واحد باشد، دلیلی نداریم که ماده در همه اجسام واحد باشد.

این هم ایراد دیگری است که فخر رازی میگیرد.

مرحوم آخوند به این ایراد هم جواب میدهند. میگویند آن چیزی که تو اسمش را ماده گذاشتی ماده واقعی نیست. ما اول باید ببینیم که چرا در اشیاء قائل به وجود ماده میشویم تا بعد ببینیم آن دلیلی که راهنمای ما به وجود ماده است به ما