مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٢٧ - توجیه نظرات دیگر آخوند درباره موضوع حرکت

میخواهید هرجا که حرکت قطعی هست، حرکت توسطی درست کنید صحیح نیست. آن حرکت توسطی شما عبارت است از کلیای که آن کلی در ضمن همه مراتب استمرار دارد در حالی که این یک امر انتزاعی است. حرف آخر مرحوم آخوند در باب حرکت توسطی همین است.

ولی ایشان در اینجا هنوز درگیر حرکت توسطی است. در اینجا مرحوم آخوند میخواهد بگوید که در حرکت جوهری تمام مراتب، هم موضوعند و هم ما فیه الحرکه، و موضوع و ما فیه الحرکه در اینجا یکی است. عقل با اعتبار خودش مرتبه قبلی را قابل و مرتبه بعدی را مقبول میداند؛ مرتبه قبلی موضوع است و مرتبه بعدی مافیه الحرکه. به تعبیر دیگری که خود ایشان میگوید فعل و قبول در اینجا یکی است. اما در باب حرکت در عرض، اختلاف قابل و مقبول واقعی است یعنی واقعاً قابل غیر از مقبول است.

بنابراین، سخن مرحوم آخوند در باب اینکه حرکت جوهری هم موضوع میخواهد درست است. اگر میگوید موضوع «ماده با صورةٌ مّا» است به اعتبار آن حرفی است که در باب حرکت توسطی میگوید، ولی این بالاخره خالی از نوعی از مجاز نیست.

پس چنانکه گفتیم فرق موضوع و مافیه الحرکه در حرکت در جوهر تحلیلی است؛ یعنی مراتب حرکت را که در نظر بگیریم، تماماً موضوع است برای خودش، اما به این معنی که هر مرتبه قبل، موضوع است برای مرتبه بعد، و تفاوت یک مرتبه با مرتبه بعد به تحلیل و تجزیه عقل است. حرف مرحوم آخوند این است و بنابراین تضاد یا تخالفی میان نظرات ایشان نیست.

توجیه نظرات دیگر آخوند درباره موضوع حرکت

اما مراد ایشان از اینکه گاهی گفته است موضوع ماهیت است چیست؟ مقصود این است که اگرچه ما در باب حرکات اشتدادی قائل هستیم که تبدل ذات صورت میگیرد یعنی انواع عوض میشوند، اما در عین حال اجناس، خصوصاً جنس عالی عوض نمیشوند؛ تبدل انواع حد محدودی دارد. معنای تبدل انواع این نیست که این نوع میتواند به نوع دیگری که حتی در جنس الاجناس هم با آن شریک نیست تبدیل شود. اگر میگوییم در کیف تبدل انواع صورت میگیرد چنین نیست که کیف