باشد؟ جواب این ایراد را در اینجا میدهند [١]. در صفات انتزاعی و اعتباری که در واقع، قابل و مقبولی در خارج وجود ندارد و صرفاً انتزاع ذهن است نیاز به عامل خارجی نیست. نمیتوان گفت اربعه برای اینکه زوج باشد نیازمند به عاملی است که زوجیت را به آن بدهد. میگوییم زوجیت، ذاتی اربعه است. معنای ذاتی اربعه چیست؟ یعنی ماهیت اربعه به گونهای است که هر وقت ذهن این ماهیت را تعقل کند، در ظرف خودش این مفهوم انتزاعی زوجیت را از آن انتزاع میکند. زوجیت چیزی نیست که در خارج بر اربعه اضافه شده باشد، بلکه موجود به وجود اربعه است و وجودش وجود انتزاعی است. در امور تحلیلی عقلی و به قول کانت در قضایای تحلیلی یعنی قضایایی که در خارج تعددی [میان موضوع و محمول] وجود ندارد، فقط ذهن است که این کثرت را ایجاد میکند. سه ضلعی بودن مثلث ذاتی مثلث است. این چیزی در خارج نیست که وجود عینیاش از وجود عینی مثلث جدا باشد [٢]. آیا نسبت حرکت به متحرک نسبت یک امر انتزاعی به منشأ انتزاع است که بگوییم امری ذاتی است، یا نسبت قابل به مقبول خارجی است که یک شیء در ظرف خارج، شیئی را قبول میکند؟ دومی است [٣].

مرحوم آخوند در چند سطر بعد میگوید:«فعلًا و قبولًا تجددیین واقعین تحت مقولتین متخالفتین و هما مقولة أن یفعل و أن ینفعل». میگوید فعل و قبول در اینجا غیر از فعل و قبولی است که در امور انتزاعی است. موارد دیگری داریم که فعل و قبول در واقع نیست ولی اتصاف هست. در مورد اتصاف ذات حق به صفات خودش همچنان که خود مرحوم آخوند میگوید موصوف و صفت هست، ولی فعل و قبول نیست. حق، مافوق این فعل و قبولهاست. در باب ماهیت که اتصاف هست ولی فعل و قبول نیست برای این است که مادون فعل و قبول است.

[١]. [استاد در جلسه بعد مجدداً به این اشکال همراه با نکاتی تازه میپردازند.][٢]. در جاهای دیگری هم که مورد بحث مرحوم آخوند نیست اصطلاح ذاتی را به کار میبریم. مثلًا میگوییم هر معلولی ذاتی علت تامّه خودش است یعنی تخلف معلول از علت تامّه محال است، ولی این معنایش استغنای از علت نیست، بلکه معلول عین نیاز به علت است.[٣]. سؤال: خود حرکت به هر حال متحرک بالذات است.

استاد: حرکت به آن معنا متحرک بالذات نیست. ما آن حرفهایی که در باب مبدأ اشتقاق گفتهاند قبول نداریم. آن معنا غیر از متحرک بالذاتی است که ما در اینجا میگوییم. ما بحث متحرک بالذات را در جلسه بعد مطرح خواهیم کرد.