مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٧٣ - حرکت جوهری در آیات قرآن

ایشان در اینجا آیات را تفسیر نمیکنند، یعنی نحوه برداشت خودشان را ذکر نمیکنند. آیه شریفه این است:«وتری الجبال تحسبها جامدة و هی تمرّ مرّ السحاب» این کوهها را تو جامد و ساکن میبینی و حال آنکه مثل ابرها در حرکتند. (ایشان «جامد» را به معنای ساکن گرفته است و با توجه به قرینه بعدی ظاهر هم همین است). در ادامه میفرماید:«صنع اللَّه الذی أتقن کلّ شیء» [١] یعنی صنع الهی را ببینید که هر چیزی را متقن کرده است. این آیه به دلیل اینکه ذیل آیات قیامت آمده است معمولًا مفسرین آن را در مورد قیامت تفسیر کردهاند. مرحوم آخوند به بعضی از قرائن میتواند بگوید- و ظاهراً گفته است- [که این آیه شریفه در مورد کوهها در این دنیاست.] اولًا ما در مورد قرآن چنین اصلی نداریم که اگر آیهای ذیل آیه دیگری آمده باشد، حتماً دلیل بر این است که از نظر مضمون هم به آن آیات مرتبط است و در روایات هم تصریح به این مطلب شده است. ممکن است جزئی از یک آیه ناظر به یک مطلب باشد و جزء دیگری از آن، ناظر به مطلب دیگری باشد؛ به تعبیر دیگر وحدت سیاق در آیات قرآن یک امر قاطعی نیست. مصداق روشن آن آیه شریفه «انّما یرید اللَّه لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهّرکم تطهیرا» [٢] است که در ذیل آیات نساء النبی آمده است. این آیه مسلّماً در مورد «نساء النبی» نیست چون ضمیر از «کنّ» به «کم» تبدیل شده است علاوه بر اینکه روایات زیادی در شأن نزول این آیه آمده است.

ثانیاً آیات دیگری که راجع به وضعیت کوهها در هنگام قیامت آمده است به این شکل نیست که تو خیال میکنی که کوهها جامد است ولی در واقع مسیر است، مانند این آیات:«و سیرت الجبال فکانت سراباً» [٣]، «یوم یکون الناس کالفراش المبثوث. و تکون الجبال کالعهن المنفوش» [٤]، بلکه آنچه از آیات قیامت میفهمیم وضع پراکنده کوهها در قیامت است. ثالثاً در ذیل آیه میفرماید:«صنع اللَّه الذی أتقن کل شیء» صنع الهی را ببینید که چطور همه چیز را متقن کرده است. تناسب ندارد که وقتی که کوهها تبدیل به گرد و غبار شده است سخن از اتقان صنع الهی شود. پس معلوم میشود که.