مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٢٢ - برهان سوم بر حرکت جوهری

بنابراین این مطلب به نحوی دیگر تأیید برهان مرحوم آخوند است، یعنی در جواب مرحوم حاجی و امثال او میتوانیم بگوییم که فرضاً ما آن قسمت از بیان مرحوم آخوند درباره نفی رابطه علیت میان صورت جوهری و اعراض را صحیح ندانیم و حتی به قول حاجی آن را بر خلاف مبانی خود مرحوم آخوند و موافق مبنای شیخ اشراق بدانیم، باز هم برهان دوم برهان تمامی است.

نظری دیگر بر ایراد حاجی

[١].

در اینجا باید نکتهای را راجع به برهان دوم یادآوری کنیم (من این نکته را قبلًا یادداشت کرده بودم ولی اخیراً به آن مراجعه نکرده بودم) و آن این است که اساساً حاجی توجه نکرده است که این سخن در اصل از خود مرحوم آخوند نیست، یعنی قبل از مرحوم آخوند این سخن را کسی دیگر که خود شیخ باشد بیان کرده است. در جلد دوم چاپ قدیم اسفار، بحث جواهر و اعراض (ظاهراً جلد پنجم چاپ جدید) مرحوم آخوند از شیخ مطلبی را نقل میکند که با این بیان فی الجمله اختلاف دارد.

شیخ مطلب را به این صورت تلقی کرده است که اگر میگوییم طبیعت، علت برای آثار موجود در خود شیء است به این معناست که طبیعت «علت معدّه» است نه «علت موجده». در آنجا این مطلب به این تعبیر آمده وای کاش مرحوم آخوند در اینجا هم همان تعبیری را که در مباحث «جواهر و اعراض» به کار برده است به کار میبُرد تا مورد اشکال و ایراد محشین واقع نمیشد.

بنابراین این جملهای که در اینجا مرحوم آخوند دارند که «الطبیعة لایفید شیئاً من الأمور الطبیعیه» انکار صورت نوعیه و انکار طبیعت نیست آنچنان که حاجی فرمودهاند بلکه «لایفید» در اینجا به معنای «لایوجِد» است؛ یعنی طبیعت علت موجده نیست علت معدّه است.

برهان سوم بر حرکت جوهری

ایشان برهان دیگری بر حرکت جوهری اقامه میکنند که نزدیک به برهان قبل و.