مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٩٠ - برهان بر اصالت وجود از راه حرکت اشتدادی

اختلاف روحیون و مادیون است که آیا نفس انسان حاصل ترکیب اجزاء مادی است یا نه. میگویند نفس یعنی حیات، و حیات هم حاصل ترکیب اجزاء مادی است.

یکی از مسائلی که در باب نفس خواهند گفت این است که چون میگویند ماده در سیلان است و هیچ جزئش در دو آن باقی نیست بنابراین مزاج که یک کیفیت مادی و تابع خود ماده است امری سیال است و به صورت یک امر باقی و مستمر در طبیعت نیست. آن شخص میگوید ما در خودمان یک وجود باقی و مستمر را احساس میکنیم. من به خودم علم حضوری دارم و به علم حضوری و شهودی درک میکنم که همان حقیقتی هستم که در بیست سال یا پنجاه سال پیش بودم. پس من خودم یک امر مستمر هستم ولی مزاج محال است که استمرار داشته باشد و دائماً در حال سیلان است. اگر نفس عین مزاج میبود عین سیلان بود و من نمیتوانستم وجود خودم را به صورت یک امر مستمر احساس کنم. تا اینجا خیلی ارتباطی به بحث ما ندارد.

بعد آن شخص گفته است که ما اگرچه دائماً در حال تغییر هستیم ولی یک موجود باقی هستیم. از این مطلب که نفس یک جوهر باقی است اگرچه دائماً در حال تغییر است، چنین بر میآید که بوی حرکت جوهری به مشام گوینده آن رسیده است. مرحوم آخوند همچنین میگوید این مسئله که نفس، مزاج نیست آنقدر برهان دارد که احتیاجی به این حرفها نیست.

این سخن که «نفس در عین اینکه باقی است متغیر است» به چه معناست و آیا حاوی تناقض نیست؟ پاسخ این است که نفس برخلاف عقل که یک حقیقت مجرد است یک حقیقت نیمه مادی و نیمه مجرد است، یعنی پایی در ماده دارد و سری بیرون از ماده. نفس از آن جهت که در ماده است متغیر است و از آن جهت که بیرون از ماده است ثابت است. پس در اینجا تناقضی نیست. این یک مطلب داخل پرانتز بود و حال به «تنبیهٌ و توضیحٌ» میپردازیم.

برهان بر اصالت وجود از راه حرکت اشتدادی

در این «تنبیهٌ و توضیحٌ» مرحوم آخوند سه مطلب را بیان کرده است که هر سه مطلب جزء سخنان اختصاصی مرحوم آخوند و از نفایس نظرات ایشان است. یک