خودشان را بیان میکنند که یک مطلب بسیار نفیس و عالی است منتها همان را «حرکت در حرکت» مینامند. البته ایشان این برهان مرحوم آخوند را در اینجا رد نکردهاند و حال آنکه لازم بود که این استدلال را رد میکردند ولی در جاهای دیگر این برهان را رد کردهاند. درباره نظر ایشان باید دو مطلب را مورد بحث قرار دهیم:

یکی اینکه آیا نظر ایشان فی حد ذاته درست است یا درست نیست؟ دیگر اینکه بنا بر اینکه این نظر درست باشد آیا مصداقِ حرکت در حرکتی است که مرحوم آخوند نفی کردهاند؟ ابتدا ببینیم استدلال ایشان چیست؟.

آقای طباطبایی میگویند بر حرکت جوهری که مرحوم آخوند اثبات کردهاند- و ایشان از مرحوم آخوند تشکر هم میکنند- فروع زیادی مترتب میشود ولی مرحوم آخوند برخی از فروع اصلی را که خودشان تأسیس کردهاند بیان نکردهاند.

مثلًا مرحوم آخوند گفته است که حرکت در اعراض تابع حرکت در جوهر است ولی بیشتر جلو نرفته است و مراد ایشان از حرکت در اعراض همین حرکات ظاهری است که ما میبینیم مثل حرکت در أین، حرکت در کم و حرکت در کیف. غیر حرکات محسوس را ایشان سکون اعتبار میکند. اگر یک شیء الآن در این مکان است ساکن است و در این لحظه حرکت در أین ندارد.

آقای طباطبایی میگویند لازمه آنچه که مرحوم آخوند در باب حرکت جوهری بیان کردهاند که اعراض به تمام شئون خود تابع جوهرند و از طرف دیگر برای جوهر سکونی نیست، این است که در همان حالی هم که احساس میشود که شیء در یک عرض ساکن است، باز در همان عرض متحرک است. شیئی که در مکان ساکن است، باز در مکان متحرک است. منتها گاهی انتقال از فرد بالقوهای از مکان به فردی «مغایر» از مکان صورت میگیرد و گاهی انتقال از فرد بالقوهای از مکان به فردی «مماثل» از مکان صورت میگیرد. محال است که جوهر آناً فآناً تغییر کند ولی أین شیء ثابت بماند. این مکانی که شیء در آن قرار دارد أین نیست بلکه أین عبارت از هیئتی است که عارض این شیء است از آن جهت که با محیط اطراف خودش نسبت دارد. محیط شیء ساکن است ولی نسبت شیء با محیط تغییر میکند چون خود شیء تغییر میکند. وقتی دو شیء با یکدیگر نسبت دارند، این نسبت فقط وقتی ثابت است که هر دو طرف ثابت باشند، ولی اگر یکی از آندو تغییر کند نسبت هم تغییر میکند. پس شیء در حالی که ساکن در مکان است متحرک در