میرویم سراغ تخلخل و تکاثف. تخلخل به این معناست که یک جسم بدون آنکه چیزی از خارج به آن اضافه شود بر حجمش افزوده شود و تکاثف یعنی اینکه یک جسم بدون آنکه چیزی از آن کاسته شود از حجمش کاسته شود. قدما که قائل به تخلخل و تکاثف حقیقی بودند در مورد تخلخل چنین میگفتند که مثلًا هوایی که در این فضا هست مقدار معینی است. حال اگر مقداری از این هوا را بیرون بکشیم مقدار هوایی که باقی میماند بر حجم خود میافزاید بدون اینکه از خارج چیزی بر آن اضافه شود. اگر مقدار دیگری از هوا را بیرون بکشیم، باز همان مقداری که هست بر حجم خودش میافزاید. اگر بخواهیم خلأ ایجاد کنیم خلأ واقعی ایجاد نمیشود و هوای باقیمانده هر قدر که کم باشد باز انبساط پیدا میکند. به عقیده قدما همه اجزاء عالم قابلیت انبساط واقعی دارند. در مورد تکاثف هم میتوان مثال مشابهی آورد.

پس اگرچه در تخلخل و تکاثف نقل و انتقالهایی که در باب نمو و ذبول رخ میدهد مطرح نیست ولی باز تخلخل و تکاثف بدون نقل و انتقال ممکن نیست زیرا اجسام به خودی خود تخلخل و تکاثف پیدا نمیکنند، بلکه باید علتی در خارج وجود داشته باشد تا منشأ تخلخل یا تکاثف بشود.

قدما معتقد بودند که حرارت منشأ تخلخل میشود و برودت منشأ تکاثف.

امروزه میگویند مثلًا آهن در اثر حرارت انبساط و در اثر برودت انقباض پیدا میکند ولی این را تخلخل و تکاثف حقیقی نمیدانند بلکه معتقدند که در میان ذرات و مولکولهای آهن فواصلی وجود دارد که با حرارت افزایش و با برودت کاهش پیدا میکند. از نظر علم جدید اینکه ریلهای قطار که با فاصله در امتداد یکدیگر قرار داده شدهاند در تابستان به هم نزدیکتر میشوند نه به دلیل انبساط واقعی ریل قطار که به دلیل افزایش فاصله میان مولکولها و ذرات آهن است ولی قدما معتقد بودند که در اثر حرارت بدون اینکه فواصلی در کار باشد انبساط واقعی پیدا میشود.

پس اگرچه تخلخل یا تکاثف احتیاج به اینکه مادهای به نحوی به درون یا بیرون منتقل شود ندارد ولی باید یک علت خارجی مثلًا علت مسخّن یا مبرّدی روی جسم اثر بگذارد تا در آن تخلخل یا تکاثف ایجاد شود. در نمو و ذبول، نقل و انتقال در ناحیه ماده غذایی است ولی در تخلخل و تکاثف نقل و انتقال در ناحیه علت تخلخل یا تکاثف است. پس باز اگر فرض کنیم که عالم یکمرتبه ساکن شود و