سیدنا الأستاد دام ظله العالی [١] حیث أفاد إنّ النافین للحرکة بمعنی القطع قائلون بأنّ التوسط المذکور یرسم فی الوهم أمراً حادثاً تدریجیاً علی نعت الاتّصال [٢] و إن اجتمعت هناک أجزاؤه الحادثة علی التدریج [٣]، و إذا کان حصول الشیء الواحد علی سبیل التدریج غیر معقول فلم یتصوّر ذلک، سواءٌ کان فی الأعیان أو فی الأوهام، و هذا القیاس المغالطی لو صح لکان حجة ناهضة هناک أیضاً إذ لا اختصاص له بأحد الوجودین أصلا و اللازم خلف؛ و قد اجتمعت الآراء علی بطلانها، کیف و قد برهن علی اتصال الجسم و عدم انفصاله إلی غیر المنقسمات الوضعیة کما سیجیء فی مباحث الجوهر، و خروج الجسم من أین إلی أین آخر مشاهد محسوس، و ذلک الخروج أمر تدریجی منطبق علی المسافة المتصلة، فوجود کمیة متصلة غیر قارة منطبقة علی کمیة متصلة قارة و لو فی الخیال من الضروریات الّتی لایمکن إنکارها؛ فالحری قلع أساس الإشکال و تخریب بنائه بإفشاء وجه الغلط فیه، و ذلک غیر متعسّر علی من وفق له بل میسّر لمن خلق له، فإنّ وجود الشیء بتمامه فی الآن غیر وجوده فی الزمان إذ قد یکون للشیء وجود فی الزمان و لیس وجوده و لا وجود جزء منه فی الآن بل وجود نهایة منه، و نهایة الشیء خارجة عنه لأنه عدمه و انقطاعه، و وحدة الشیء لا یأبی ذلک أصلا، لأنّ الحرکة و الزمان و ما یجری مجراهما من الامور الضعیفة الوجود الّتی وجود کل جزء منها یجامع عدم غیره؛ و التدریج فی الحدوث لاینافی وجود الشیء الممتد الواحد بتمامه فی مجموع الزمان الّذی هو أیضاً متصل واحد شخصی فی نفسه بل إنما ینافی وجوده بتمامه أو وجود بعض منه فی الآن. ثمّ لایلزم أن یکون لکلّ حادث ابتداء آنی یوجد هو أو جزء منه فی ذلک الآن، و هذا الغلط إنما نشأ من اشتراک لفظ الابتداء بین معنیین متغایرین؛ فإنّ لفظ الابتداء قد یطلق علی طرف الشیء و نهایته و قد یطلق علی الآن الّذی یوجد فیه الشیء الدفعی الحدوث المستمر الذات أولا، و الحرکة لیست مما یوجد دفعة ثمّ.

[١]. مقصود «میرداماد» است. مرحوم آخوند برای میرداماد احترام بسیاری قائل است، اگرچه از نظرات میرداماد کمتر حرفی است که قبول کرده باشد و مخصوصاً حرفهای اساسی او مثل «حدوث دهری» را قبول ندارد. در عین حال نهایت احترام را برای او قائل است زیرا غیر از مسئله استاد و شاگردی، به میرداماد ارادت دارد.[٢]. میگوید این اشکال اگر وارد باشد بر حرکت قطعی در ذهن هم وارد است.[٣]. گرچه [اجزاء حرکت قطعی در ذهن] در زمان، اجتماع وجود دارند ولی حدوثشان تدریجی است.