حرکت در جوهر شود در حالی که چنین نیست. تا اینجا یک برهان از براهین حرکت در جوهر ذکر شده و آن برهان ربط متغیر به ثابت است و براهین دیگر بعداً اقامه میشود. مقصود مرحوم آخوند این است که میخواهد در مورد حرکت در جوهر رفع اشکال کند. آنچه تا به حال در این فصل آمده مقدمهای است به منظور رفع اشکال از حرکت در جوهر.

ایشان میگوید ما مطلب را در باب اشتداد و از جمله اشتدادهای عرضی بیان کردیم و گفتیم در آنجا انواع، غیرمتناهی است و این انواع بالقوه هستند ولی یک امر بالفعل وجود دارد و آن وجود است. در اشتدادهای عرضی دائماً انقلاب ذات صورت میگیرد و بنابراین تحلیل دقیق و صحیح از حرکات اشتدادی عرضی، راه را برای حرکت جوهری هموار میکند چون در حرکت جوهری به دو چیز احتیاج داریم: یکی اینکه برای حرکت در جوهر برهان اقامه کنیم و دیگر که مهمتر است این است که اشکالاتی که امثال بوعلی بر حرکت جوهری وارد کردهاند رفع کنیم.

مرحوم آخوند میگوید با تحلیلی که ما از حرکات اشتدادی عرضی کردیم مشکلات را از سر راه حرکت در جوهر برداشتیم. معلوم شد در حرکات اشتدادی عرضی هم انواع، غیرمتناهی است و این انواع غیرمتناهی، بالقوهاند نه بالفعل و منشأ انتزاعشان هم وجود است. همچنین گفتیم که در حرکات اشتدادی عرضی دائماً انقلاب ذات صورت میگیرد.

برهان شیخ بر امتناع حرکت جوهری

مرحوم آخوند سپس اشکال شیخ بر حرکت در جوهر را نقل میکند. شیخ میگوید:

جسمی که میخواهد در جوهر حرکت کند مصداق یک نوع است. حال وقتی این جسم حرکت در جوهر میکند آیا این نوع اول باقی است و تنها یک سلسله عوارض تغییر میکند یا نوع اول باقی نیست و نوع دیگری پیدا میشود؟ اگر نوع اول باقی است و یک سلسله امور دیگر غیر از آنچه که به ذات شیء مربوط است به آن اضافه میشود پس در اینجا اشتداد حاصل نشده است زیرا اشتداد به این است که مابه الاشتراک عین مابه الامتیاز باشد. اگر بنا باشد که نوع، باقی باشد و آنچه اضافه شده غیر از حقیقت نوع باشد پس اشتدادی پیدا نشده است. اما اگر بگویید اصلًا نوع اول زایل شد، در این صورت باز هم اشتداد حاصل نشده است زیرا چیزی