لازمه اصالت ماهیت این است که ما فرد تدریجی نداشته باشیم و همه افراد، هم آنی و هم بالفعل باشند و افراد غیرمتناهی، محصور بین حاصرین باشند. حتی وجود «موضوع باقی مستمر» هم نمیتواند مصحح وحدت باشد، یعنی اگر افراد در ذات، کثرت داشته باشند و فرد متدرج زمانی نداشته باشیم- گذشته از اینکه فی حد ذاته محال است- موضوع باقی مستمر نمیتواند وحدت را توجیه کند. پس در حرکت در سواد هم اگر یک فرد تدریجی زمانی نداشته باشیم، موضوع نمیتواند وحدت آن را توجیه کند. این مطلب را خود مرحوم آخوند بیان میکند و چنان که قبلًا گفتیم آقای طباطبایی همین مطلب را بیان کردهاند.

ایشان [یعنی علامه طباطبایی] از همین جا نتیجه دیگری میگیرند که آن نتیجه دیگر با حرفهای دیگر مرحوم آخوند سازگار است [و آن این است:] وقتی که وحدت مراتب حرکت و حتی بقا و تشخص حرکت به ذات خودش است یعنی به آن فرد تدریجی زمانی خودش است، دیگر نیاز به موضوع نداریم.

ممکن است گفته شود که چون حرکت امری است که وجود برای شیء دیگری دارد نیازمند به موضوع است. جواب میدهند که ما دو نوع حرکت داریم. اگر حرکت در اعراض واقع شود، به حکم اینکه مافیه الحرکه عرض است و عرض نیازمند به موضوع است، حرکت به موضوع نیاز دارد. اما اگر حرکت در اعراض نباشد و مافیه الحرکه نیازمند به موضوع نباشد، حرکت هم نیازمند به موضوع نیست.

به عبارت دیگر در حرکت در اعراض، نه این است که طبیعت «حرکت» اقتضای متحرکی غیر از حرکت میکند، بلکه «مافیه الحرکه» اقتضا میکند که متحرک غیر از حرکت باشد. اما در حرکت در جوهر، مافیه الحرکه موضوعی را اقتضا نمیکند. در حرکت جوهری، حرکت و متحرک یکی است، یعنی موضوع و مافیه الحرکه با هم وحدت دارند و لهذا «متحرک بالذات» داریم، یعنی همان ذاتی که متحرک است، همان ذات عیناً حرکت است. پس اساساً ما نیازی نداریم که این همه برای پیدا کردن موضوعی که ولو بوجهٍ غیر از مافیه الحرکه باشد تلاش کنیم.

سرّ اهتمام مرحوم آخوند به اثبات موضوع

این بیان البته بیان درستی است ولی بیانی نیست که اضافه بر حرفهای خود مرحوم آخوند باشد، برای اینکه خود مرحوم آخوند است که برای اولین بار این مطلب را