در اینجا میتوان گفت که کلمات مرحوم آخوند به نحوی متخالف است [١]. این را حکمای بعد از مرحوم آخوند مثل مرحوم آقا علی مدرس در بدایع الحکم و دیگران متوجه شدهاند. خود حاجی هم در یکی از حاشیههای خود در اینجا تا اندازهای متوجه این مسئله هست که مرحوم آخوند در مواضع متعدد در اسفار و در کتب دیگر اشکال بقای موضوع در حرکت جوهری را به انحاء مختلف جواب داده است.

یکی از جوابها، جوابی است که مرحوم آخوند در اینجا میدهد و آن این است که میگوید در باب حرکت در جوهر هم، موضوع باقی داریم و آن ماده است. در باب حرکت در اعراض در فصل هجدهم ثابت کردیم- منتها بر مبنای قوم- که موضوع حرکت نه میتواند بالفعلِ محض باشد و نه بالقوه محض، بلکه باید امری مرکب از ما بالقوه و ما بالفعل باشد و آن امر منحصر در جسم است. در باب حرکت در جوهر نمیتوانیم بگوییم که موضوع جسم است چون حرکت در خود جسم صورت میگیرد. آیا این مطلب که مرحوم آخوند در اینجا میفرماید موضوع حرکت ماده است مخالف با مطلب فصل هجدهم نیست که میگفت موضوع حرکت نه میتواند بالقوه محض باشد و نه میتواند بالفعل محض باشد؟.

اگر موضوع حرکت ماده یعنی هیولای اولی باشد هیولای اولی قوه محض است و گفتیم قوه محض نمیتواند موضوع حرکت واقع شود و از خود هیچ حکمی ندارد، ولی در اینجا مرحوم آخوند نمیگوید که هیولای محض موضوع است بلکه میگوید «هیولی مع صورةٍ مّا» موضوع است. همین صور جوهری که ما فیه الحرکه است، به اعتباری با هیولی موضوع حرکت است. صور هیولی آناً فآناً تغییر میکند و یک صورت واحد متصل داریم که به صورتهای غیرمتناهی تحلیل میشود. پس هیولی در هر آنی همراه با صورتی است و بنابراین از ابتدا تا انتهای حرکت یک امر ثابت باقی داریم و آن امر ثابت باقی «هیولی مع صورةٍ مّا» است.

در واقع این صورةٌ مّایی که مرحوم آخوند در اینجا میگوید بر حرکت توسطیهای منطبق میشود که ایشان قبلًا بیان کرده بود. عرض کردیم که بعد اثبات خواهیم کرد که وقتی حرکت در یک مقوله صورت میگیرد فرق حرکت و آن مقوله.

[١]. [این مطلب که آیا این تخالف، واقعی است یا خیر، در جلسه بعد مورد بحث قرار گرفته است.]