مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٨٩ - گریزی به مسئله نفس

«اعتبار وجود متصلِ متجددِ ممتد به امتداد مسافت و امتداد زمان» که وجودش منطبق بر حرکت قطعی است.

اگر ما نظر آینده مرحوم آخوند را که به عقیده ما صحیحتر است قبول کرده بگوییم وجود حرکت توسطی وجود مجازی است و یک وجود واقعی نیست، قهراً در باب مقوله هم باید «سواد اصل مستمر» را انکار کنیم. نتیجه چه میشود؟ نتیجه همان است که قبلًا عرض کردیم. عالم به جوهر و اعراضش حرکت قطعی دارد که همان اعتبار صحیح حرکت است که معنایش این است که دائماً با یک وجود متصل و ممتد به امتداد زمان در حال به وجود آمدن و فانی شدن است و چون وجود اشیاء عین وجود حرکت است هیچ مرتبه از مراتب وجود اشیاء باقی نیست و همیشه بین گذشته و آینده است. عالم از جنبه طبیعیاش همیشه بین حاشیهای است از گذشته و حاشیهای از آینده و درست در میان دو عدم قرار گرفته است؛ «قم فاغتنم الفرصة بین العدمین». لازمه وجود متصل ممتد که دائماً در حال به وجود آمدن است این است که هیچ چیزی در دو آن باقی نیست. اینکه ما عالم را باقی میبینیم به خاطر خاصیت ذهن ماست.

اگر ذهن ما آنطور که مادیین میگویند خصلت طبیعت را میداشت، هیچ جزئش در دو آن وجود نداشت. اگر دستگاه ادراکی ما منحصر به مغز ما میبود که قهراً مغز انسان همیشه در حال سیلان است محال بود که ما چیزی را درک کنیم. اینکه ما عالم را به صورت جمع و حاضر میبینیم و حتی گذشته و حاضر را با هم میبینیم، برای این است که ما یک وجود مافوق ماده و طبیعت داریم. آن وجود مافوق ماده این خصلت را داراست که میتواند گذشته و آینده را با یکدیگر حاضر و جمع کند و در نتیجه علم و آگاهی پیدا میشود. اگر ذهن ما مثل عالم طبیعت بود محال بود که بتوانیم عالم باشیم و این است که میگویند طبیعت مساوی با جهل است و علم مساوی است با تجرد.

گریزی به مسئله نفس

مرحوم آخوند بعد عبارتی نقل میکند که به عقیده ایشان حاکی از آن است که بویی از حرکت جوهری به مشام گوینده آن رسیده است. عبارت چنین آغاز میشود:«و بهذا یعلم أن النفس لیست بمزاج» که اشاره به همان مسئله معروفی است که مورد