میگویند که فرض کنید یک جسم فوق العاده سنگین به وزن مثلًا صد تُن از بالا به سوی زمین حرکت میکند. اگر سنگریزهای را به طرف آن پرتاب کنیم پس از اصابت به آن برمیگردد. حال اگر این سنگریزه که به طرف بالا میرود برای لحظهای سکون پیدا کرده و بعد برگردد لازمهاش این است که آن سنگ صد تنی هم در همان لحظه ساکن شود. پاسخ این اشکال در آینده خواهد آمد. به هر حال کلام مرحوم آخوند در اینجا مبنی بر این است که در حرکت راجعه تخلل سکون پیدا میشود.

اثبات حرکت وضعی دائمی

در اینجا باید مقدمهای ذکر شود و آن این است که سکون به نوبه خود نیازمند زمان است. در گذشته گفتیم و در آینده هم خواهیم گفت که فرق است میان ثبات و سکون؛ مسئله ثابت و متغیر غیر از مسئله ساکن و متحرک است. شیء ثابت یعنی شیئی که نحوه وجودش وجود جمعی و بالفعل است و هیچ جنبه بالقوه و امکان تغییر در آن نیست، که بر مجردات منطبق میشود. شیء ساکن یعنی شیئی که امکان حرکت برای آن هست ولی حرکت نمیکند. حرکت از شیء ثابت به نحو «سلب تحصیلی» نفی میشود در حالی که سکون برای شیء ساکن به نحو «عدم ملکه» ثابت است و عدم الحرکه به نحو «عدم عدولی» بر آن حمل میشود. از این جهت است که شیء ساکن مانند شیء متحرک زمان دارد ولی شیء ثابت زمان ندارد.

مرحوم آخوند میگوید شیئی که در مکان حرکت میکند همین قدر که حرکتش مستدیر نباشد منتهی به سکون میشود ولو به مقدار «آنٌ مّا» [١] و گفتیم که سکون هم مانند حرکت به زمان نیاز دارد.

حال با توجه به اینکه در همه حرکات اعم از مستقیم، منعطف و راجعه نحوهای از سکون وجود دارد این سؤال مطرح میشود که زمان یک شیء چیست؟ در مورد شیء مادامی که در حال حرکت است ممکن است بگویید زمان آن، مقدار حرکت خودش است. اما وقتی شیء ساکن میشود یا ساکن است زمان آن چیست؟ به تعبیر مرحوم آخوند در اینجا زمان نیازمند حرکتی است که حافظ آن باشد. پس باید همیشه چیزی در عالم وجود داشته باشد که آن، مقدار زمان همه امور زمانی اعم از.

[١]. [مراد از «آن» در اینجا لحظه است نه «آن» به معنای حد زمان.]