مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٧١ - ایراد دیگر مرحوم آخوند بر شیخ

- به هر حال سخن مرحوم آخوند این است: شمای شیخ از حرکت انتظار دارید که به صورت یک امر متصل در جمیع اجزای زمان وجود داشته باشد یعنی به تمام اجزایش در تمام زمان حرکت وجود داشته باشد. شک ندارد که حرکت به این نحو وجود ندارد و ما از حرکت چنین انتظاری هم نداریم. مثل همان حرفهایی که خودتان میگویید که کسی از اینکه مضاف [١] وجود دارد نباید آن نحوه وجود را انتظار داشته باشد که از کیفیات انتظار دارد و از وجود عرض هم نباید آن معنی را انتظار داشت که از وجود جوهر انتظار میرود. حرکت، به معنی امر ممتد و متصلِ منبسط به انبساط زمان است و هر جزئش در جزئی از زمان واقع میشود. به آن معنا که زمان معدوم است حرکت هم معدوم است، ولی زمان در ظرف خودش که معدوم نیست در ظرف زمانِ بعد معدوم است. هر جزء حرکت هم در ظرفِ آن جزء بعدش معدوم است و این ضرری نمیزند. پس آن بیانی که شیخ کرد برای اینکه حرکت قطعی در اعیان وجود ندارد مردود است.

ایراد دیگر مرحوم آخوند بر شیخ

بعد مرحوم آخوند میگوید عجیب است که این حرف را کسی میزند که زمان را امری حقیقی میداند. میدانید که بحثی است راجع به زمان که آیا زمان وجود عینی دارد یا وجود ذهنی؟ مخصوصاً در میان فلاسفه غرب کسانی بودهاند و هنوز هم هستند که زمان را امری ذهنی میدانند. یکی از نظریات کانت فیلسوف معروف آلمانی این است که زمان در خارج وجود ندارد و ساخته ذهن است. ولی شیخ به این مطلب تصریح میکند که زمان به صورت حقیقتی که خود به سنین و شهور و ایام و ساعات تقسیم میشود در خارج وجود دارد.

از شیخ میپرسیم زمان چیست؟ میگوید زمان مقدار حرکت است. مقدار کدام.