فخر رازی [١] با توجه به این مطلب که حکما معتقدند که متحرک نیازمند به محرکی مغایر ولی نه خارج از وجود متحرک است- که آن طبیعت است- ایرادهای خود را وارد کرده است. میگوید عین همان ایرادهایی که شما بر آن مسئله که اگر جسم متحرک لذاته باشد سکونش ممتنع میشود [وارد کردید در اینجا هم وارد است؛] الجواب الجواب؛ هرچه شما در آنجا جواب بدهید ما هم در اینجا جواب میدهیم.

اگر منشأ حرکت جسمی که حرکت میکند طبیعت خودش است باید سکون بر جسم ممتنع باشد چون طبیعت از جسم جدا نمیشود. پس همانطور که «لو کان الشیء متحرکاً لذاته امتنع سکونه» همانطور «لو کان الشیء متحرکاً لطبیعته امتنع سکونه»؛ و همانطور که «لو کان الشیء متحرکاً لذاته لزم اجتماع اجزاء الحرکة» همانطور «لو کان الشیء متحرکاً لطبیعته لزم اجتماع اجزاء الحرکة».

بعد میگوید شما ممکن است جواب بدهید بگویید نه، آنجا که ما میگوییم طبیعت محرک است، به شرط وجود یک حالت منافی و یا به شرط خروج از حالت ملایم است، که این بحث را بعد مطرح میکنند. مثلًا در مورد حرکات مکانی میگویند تا وقتی که شیء به طبیعت خودش باشد حرکت نمیکند؛ باید از حالت ملایم خودش خارج شده باشد تا حرکت کند. حرکت بازگشت به حالت ملایم است و وقتی که شیء به مقصد خود رسید حرکت متوقف میشود. فخر رازی میگوید همانطور که شما درباره حرکت اگر منشأش طبیعت باشد میگویید که طبیعت با شرط وجود یک حالت منافر یا با شرط خروج از یک حالت ملایم عمل میکند، ما هم میگوییم ذات شیء، به شرط وجود یک حالت منافر و یا به شرط نبود یک حالت ملایم محرک است. شما در باب اجتماع اجزاء حرکت- که بعد به تفصیل خواهیم گفت- میگویید هر مرتبهای از حرکت شرط مرتبه دیگر است. سنگ که از بالا حرکت میکند چرا اول جزء اولِ حرکت را انجام میدهد و بعد جزء دوم را و.

[١]. همیشه گفتهایم که اگرچه فخر رازی یک شخص سازندهای نیست و معمولًا حقیقتی را اثبات نکرده و نقشش نقش تخریب و تشکیک بوده است، ولی همین تخریبها و تشکیکهای او برای کسانی که بعد سازنده شدهاند خیلی مفید و مؤثر بوده است. فخر رازی فردی است که در این جهت شجاع هم هست و هیچ وقت اهمیت نمیدهد [که شخصی که از او انتقاد میکند از] عقلای عالم باشد. اگر ایرادی به نظرش برسد بیپروا آن را ذکر میکند.