جواب مرحوم آخوند به شیخ این است که شما در اینجا دو خلط کردهاید: خلط میان وجود و ماهیت از یک طرف و خلط میان ما بالقوه و ما بالفعل از طرف دیگر. سؤال شما این بود که آیا نوع جوهر در وسط اشتداد باقی است یا باقی نیست. پاسخ میدهیم مقصود شما چیست؟ آیا سؤال شما این است که ماهیت آن باقی است یا این است که وجود آن باقی است؟.

اگر مقصود این است که آیا این وجود عیناً همان وجود اول است میگوییم بله، وجود باقی است به این معنا که وحدت حقیقی آن محفوظ است زیرا یک وجود واحد مستمر است. قبلًا گفتیم که بنا بر حرکت توسطی یک وجود مستمر داریم و بنا بر حرکت قطعی وجود حرکت یک وجود متصل ممتد است و وجود متصل ممتد به یک اعتبار باقی است یعنی همان که شروع شده است اتصال و ادامه دارد. پس اگر سؤال شما این است که آیا این وجودِ در حال اشتداد همان وجودی است که در آغاز.

[١]. پس بهطور خلاصه، شیخ میگوید حرکت در جوهر محال است زیرا چنانکه گفتیم حرکت به شش چیز نیاز دارد که یکی از آنها موضوع است. حرکت در اعراض، ممکن و بلکه واقع است چون این نوع حرکت یک موضوع ثابت باقی دارد که عبارت است از جوهر؛ ولی اگر حرکت بخواهد در جوهر واقع شود حرکت بلاموضوع باقی میماند. پس به این دلیل حرکت در جوهر محال است.

به این بیان اگر بگوییم، این یک برهان مستقل میشود ولی آنطور که ما از خارج مطلب را تقریر کردیم این بیان تقریباً در بطن آن تقریر قرار میگیرد. ما مطلب را اینطور تحلیل کردیم که شیخ میگوید اگر حرکت در جوهر واقع شود لازم میآید که انواع جوهر، متتالی باشند و جوهری معدوم شود و جوهر دیگری حادث شود و در نتیجه حرکتی در کار نباشد. بعلاوه، لازم میآید غیرمتناهی محصور بین حاصرین واقع شود. بعد این سؤال را مطرح کردیم که چه فرقی است میان اینجا و حرکت اشتدادی در اعراض که در اینجا انواع باید بالفعل باشد ولی در آنجا لازم نیست که انواع بالفعل باشند؟

گفتیم در حرکت اشتدادی اعراض چون موضوع غیر از ما فیه الحرکه است اشکالی ایجاد نمیشود ولی در اینجا چون موضوع و ما فیه الحرکه هر دو یکی است و موضوع باید بالفعل باشد ما فیه الحرکه هم باید بالفعل باشد.

پس هم میتوانیم مسئله بالفعل بودن موضوع و باقی ماندن موضوع را در بطن همین برهان وارد کنیم و هم میتوانیم آن را اساساً برهان مستقلی در نظر بگیریم که ناظر به مسئله بالفعل بودن موضوع نیست بلکه ناظر به مسئله بقای موضوع است.