سومی علت است ولی معلول نیست. آیا در اینجا ممکن است وسط وجود داشته باشد ولی یکی از دو طرف و یا هیچ کدام از آنها وجود نداشته باشد؟ چون وسط هم معلول است و هم علت، باید طرفی داشته باشد که معلول باشد و طرفی که علت باشد. حال اگر به جای یک وسط (ب) دو وسط (ب و د) داشته باشیم، ایندو در خاصیت وسط بودن مانند یک وسط هستند. به حکم «معلول المعلول معلول»، «ب» و «د» در حکم یک معلول واحد هستند. اگر سلسله علل غیرمتناهی باشد در حکم یک وسط است که هم علت است و معلول، که لازم میآید وسطِ بدون طرف داشته باشیم. این خلاصه برهان است که در مبحث علت و معلول اسفار و نیز الهیات شفا به تفصیل مطرح شده است.

در اینجا مرحوم آخوند میگوید اگر ما به جای دو سلسله، هزار سلسله هم فرض کنیم باز در نهایت باید به متجدد بالذات ختم شود. همانطور که در باب برهان وسط و طرف چه یک واسطه، چه دو واسطه، چه میلیاردها و چه غیرمتناهی واسطه داشته باشیم باز احتیاج به طرف داریم، این دو سلسلهای که در اینجا فرض میکنید و میخواهید حرکات را با یک سلسله دیگر توجیه کنید چون حکم سلسله حرکت به آن سلسله دیگر هم جاری است مانند همان سلسله حرکت میشود. اگر چند سلسله و یا حتی میلیاردها سلسله هم فرض کنید در حکم سلسله واحد هستند که همه یکجا معلول طبیعت هستند و مانند سلسله واحد باز این حکم جاری است که چون متغیر است طبیعت باید متغیر باشد. این خلاصه این فصل.

ربط متغیر به ثابت و ایراد مرحوم جلوه

از دشوارترین مباحث اسفار همین مبحث ربط متغیر به ثابت است که در این مبحث برخی از فلاسفهای که پس از مرحوم آخوند آمدهاند نظر ایشان را قبول نکرده و در رد آن استدلال کردهاند و بسیاری هم سکوت کردهاند. برخی از کسانی که از نظر مرحوم آخوند دفاع کردهاند دفاعشان خالی از مناقشه نیست. یکی از کسانی که مسلک او مسلک بوعلی و در بسیاری از مسائل تابع بوعلی است و نظر مساعدی نسبت به فلسفه ملاصدرا ندارد مرحوم میرزا ابوالحسن جلوه است [١].

[١]. ایشان استادِ استاد برخی استادهای فلسفه در زمان حاضر هستند. مثلًا مرحوم آقابزرگ حکیم که در مشهد بود و در حدود چهل سال پیش فوت کردند از شاگردان مرحوم جلوه بودند. شاگردهای مرحوم جلوه حدود سی چهل سال پیش فوت کردهاند. مرحوم جلوه ساکن تهران بوده و حدود چهل پنجاه سال فلسفه تدریس میکرده و به فلسفه مرحوم آخوند چندان اعتقادی نداشته است. در آن زمان در تهران فیلسوفان بسیار مهمی زندگی میکردند که دو گروه بودند؛ گروهی طرفدار فلسفه ملاصدرا و گروه دیگر طرفدار فلسفه شیخ بودند. مرحوم جلوه در رأس کسانی بوده که طرفدار فلسفه شیخ بودهاند برخلاف مرحوم آقاعلی مدرس زنوزی و مرحوم آقا محمدرضای قمشهای که طرفدار فلسفه مرحوم آخوند بودهاند. آخر کار هم طرفداران فلسفه مرحوم آخوند گروه مقابل را شکست دادند.