«لایجوز أن یحصل بالفعل قائماً» حیث قید الحصول بالقیام أعنی قرار الذات و ثباتها، و کذا قوله: «و لایکون لها فی الوجود حصول قائم [١] کما فی الذهن إذ الطرفان» إلی آخره؛ فإنّ ما فی الذهن منها و إن کان بحسب الحدوث تدریجی الحصول لکنه دفعی البقاء بخلاف ما فی الأعیان منها فإنه تدریجی الحدوث و البقاء جمیعاً.

الرابع إنّ نفی وجود الحرکة بالمعنی الأول کما ینص علیه عبارة الشیخ هاهنا مناقض لما قاله فی الشفاء [٢] فی فصل حلّ الشکوک المقولة فی الزمان بهذه العبارة: و أما الزمان فإنّ جمیع ما قیل فی أمر اعدامه [٣] و أنه لا وجود له فهو مبنی علی أنه لا وجود له فی الآن، و فرق بین أن یقال لا وجود له مطلقاً و بین أن یقال لا وجود له فی آن حاصلا، و نحن نسلّم و نصحح أنّ الوجود المحصَّل علی هذا النحو لا یکون للزمان إلّا فی النفس و التوهم، و أما الوجود المطلق المقابل للعدم المطلق فذلک صحیح له، فإنه إن لم یکن صحیحاً له صدق سلبه فصدق أن نقول: إنه لیس بین طرفی المسافة مقدار إمکان لحرکة علی حدّ من السرعة یقطعها [٤] و إن کان هذا السلب کاذباً فالإثبات الّذی یقابله صادق، و هو انّ هناک مقدار هذا الإمکان، و الإثبات دلالة علی وجود الأمر مطلقاً و إن لم یکن فی آن أو علی جهة مّا، و لیس هذا الوجه له بسبب التوهم فإنه و إن لم یتوهم کان هذا النحو من الوجود حاصلًا و مع هذا فإنه یجب أن یعلم أنّ الموجودات منها ما هی محققة الوجود و محصّلته [٥]، و منها ما هی أضعف فی الوجود، و الزمان یشبه أن یکون أضعف وجوداً من الحرکة. انتهی کلامه. و الشیخ قدس سره أجلّ شأناً و أرفع محلا من أن یناقض نفسه فی کتاب واحد إذ ظهر من کلامه أنّ الحرکة أقوی فی الوجود ممّا یوصف فی الأعیان بنحو من الوجود مطلقاً أعنی الزمان.

[١]. این کلمه «قائم» را که شیخ دوبار آورده، معلوم میشود که میخواسته است «وجود قار» را از حرکت نفی کند نه «وجود غیر قار» را.[٢]. ظاهر عبارت مرحوم آخوند به گونهای است که انسان خیال میکند که شیخ یکی را در شفا و دیگری را در جای دیگری گفته است، در حالی که شیخ هر دو را در شفا منتها در دو مقاله گفته است.[٣]. چه «فی امر إعدامه» باشد و چه «فی امر أعدامه»، غلط است. باید مثلًا «فی أمر عدمیته» یا «فی أمر عدمه» و یا «فی أمر أنه معدوم» باشد.[٤]. از خارج توضیح دادیم که این، برهان برای اثبات زمان است.[٥]. مقصود از «محققة الوجود و محصلته» موجوداتی است که در همه زمانها و یا برههای از زمان میتوانند وجود داشته باشند.