- پس شیخ میگوید آنها که وجود زمان را نفی کردند نفهمیدند که نحوه وجود زمان چه نحو وجودی است. آنچه که آنها نفی کردند واقعاً هم وجود ندارد ولی وجود زمان آن نحوه از وجود نیست. بعد گفته است که زمان مقدار حرکت است و زمان «اضعف وجوداً» از حرکت است.

مرحوم آخوند میگوید این کلام در اینکه زمان در خارج وجود دارد و زمان مقدار حرکت است کمال صراحت را دارد. از طرف دیگر آن حرکتی که مقدار دارد حرکت قطعیه است، حرکت توسطیه که یک امر بسیط است و مقدار ندارد. پس این کلام شیخ نوعی تصریح به این است که حرکت قطعیه در خارج وجود دارد. پس یا باید بگوییم شیخ در دو جا در یک کتاب، متناقض حرف زده است؛ در یک فصل یک جور گفته و در فصل دیگر جور دیگری گفته است. مرحوم آخوند میگوید:«و الشیخ قدّس سرّه اجلّ شأناً و ارفع محلًا من أن یناقض نفسه فی کتاب واحد.» نمیتوانیم باور کنیم که بوعلی در یک کتاب اینطور متناقض حرف زده باشد. پس باید آن سخنی را که در باب حرکت توسطی و حرکت قطعی گفته است علی رغم ظاهری که دارد توجیه و تأویل کنیم به همان تأویلی که گفتیم که مقصودش از نفی وجود حرکت به معنی قطع این است که وجود قائم ندارد، یعنی وجود قارّالذات ندارد، نه اینکه حرکت قطعی وجود غیر قارّ الذات هم ندارد.

مطلب پنجم این است که ممکن است کسی بگوید آنچه وجود ندارد حرکت توسطی است، که- لااقل در ابتدا- این مطلب پنجم جنبه ردی پیدا میکند. کلام شیخ صراحت داشت که حرکت به معنی توسط وجود دارد و ما سخن او را که حرکت به معنی قطع وجود ندارد توجیه و تأویل میکردیم. حال میخواهیم بگوییم اصلًا قضیه برعکس است، حرکت به معنی توسط است که نمیتواند وجود داشته باشد.

اینجا مرحوم آخوند یک ایراد بسیار اساسی در مورد وجود حرکت توسطی در خارج میگیردگو اینکه بعد خودش میخواهد این را جواب بدهد ولی به نظر ما ایراد وارد است و توجیه ایشان توجیه صحیحی نیست.

اشکالی وجیه در مورد حرکت توسطیه

توضیح مطلب این است که حرکت به معنی توسط که این آقایان به آن قائلند، امری است دفعی الحدوث و مستمرّ البقاء که اگر خوب دقت کنیم یک «کلی بماهو کلی»