مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢١٥ - تفاوت میان عرض و صورت و نفس

را مطرح میکنیم [١] و الا در جای خودش در مورد آن بحث خواهیم کرد.

تفاوت میان عرض و صورت و نفس

بعد مرحوم آخوند بحثی تحت عنوان «تنبیه» مطرح میکنند. این «تنبیه» تذییلی بر همین فصل است. در این فصل همین قدر در ضمن مثال گفته شد که آن چیزهایی که حادث است نفس، صورت و عرض است. ایشان در این «تنبیه» میخواهد به فرق میان صورت و نفس اجمالًا اشارهای داشته باشد. مرحوم آخوند بحث عرض را در اینجا اصلًا مطرح نمیکند ولی در جای دیگر بیان خواهد شد که فرق میان عرض و صورت چیست. عرض و صورت این وجه اشتراک را دارند که حالّ در ماده و به تعبیر دیگر حالّ در یک موضوع هستند و وجودشان نحوه وجودی است که نیازمند به یک موضوعی است ولی در عین حال با یکدیگر متفاوتند. عرض نیاز دارد به موضوعی که آن موضوع از آن بینیاز است ولی صورت در موضوعی حلول دارد که آن موضوع هم به آن نیازمند است و بلکه نیاز موضوع صورت به صورت، از نیاز صورت به موضوعش بیشتر است.

فرق میان صورت و نفس چیست؟ با اینکه نفس هم خودش به اعتباری صورت است اما با صورت متفاوت است. این تفاوت را با این تعبیر بیان میکنند که صورت، فعلیتی است که برای ماده پیدا میشود و در ماده است. صورت در ماده حلولِ سریانی دارد به این معنا که به سریان خود ماده و به تبع خود ماده، در ماده ساری است. ولی نفس در عین اینکه تعلق به ماده دارد در ماده نیست. اینجا همین مقدار فقط اشاره میکنند ولی مرحوم آخوند در مباحث جواهر و اعراض اسفار فصلی باز کردهاند و در آنجا این مسئله مطرح است- و این مسئله در مباحث نفس هم آمده است- که نحوه تعلق نفس به ماده خودش که همان بدن است چگونه است. صورت که به ماده تعلق دارد «فی الماده» است، ولی نفس که به ماده تعلق دارد فقط «مع الماده» است؛ به بیان دیگر در مورد رابطه نفس و ماده آن یعنی بدن رابطه «فیئیت» صدق نمیکند بلکه «معیت» صدق میکند.