مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٧٩ - توقف حرکت کمّی بر حرکت أینی

تکاثف باز دو نوع است: حقیقی و غیرحقیقی، و قبلًا گفتیم [١] که فلاسفه قائلند که تخلخل و تکاثف حقیقی ممکن است.

مرحوم آخوند میگوید حرکت کمّی، چه به صورت نمو و ذبول باشد و چه به نحو تخلخل و تکاثف، توقف بر نوعی نقل و انتقال در طبیعت دارد. یک موجود نامی که نمو میکند، اجزایی از ماده را در خود جذب، تبدیل و حل میکند به طوری که جزء آن میشود. به عقیده قدما که صورت موجودات نامی را یک صورت متصل میدانستند ماده جذب شده جزء واقعی شیء نامی میشود و مجموع به صورت یک واحد متصل در میآید. قدر مسلّم از آنچه امروز درباره [فرآیند جذب] گفته میشود این است که یک دگرگونی واقعی و کیفی پیدا میشود و یک ماده بیجان به یک ماده آلی و جاندار تبدیل میشود. به هر حال تا ماده دیگری که موجود نامی آن را به خود منتقل میکند وجود نداشته باشد و تا یک نوع نقل و انتقال مکانی رخ ندهد امکان اینکه موجود نامی آن ماده را جذب و جزء خودش کند نیست.

در موجودات متحرک بالاراده مثل انسان و حیوان هم همینطور است. یک کودک که از غذا تغذیه کرده و رشد میکند یا به این نحو است که کودک حرکت میکند و به طرف غذا میرود و یا غذا به طرف کودک حرکت داده میشود و یا هر دو. اگر فرضاً یکدفعه به عالم از نظر حرکت مکانی ایست بدهند و به هیچ جزئی از اجزاء عالم اجازه حرکت و نقل مکان داده نشود، نمو هم متوقف میشود، چون تا ماده از جایی به جایی منتقل نشود قابل تبدیل شدن به جزئی از موجود نامی نیست.

پس هر جا که حرکت کمّی نموّی وجود دارد باید نقل و انتقال هم وجود داشته باشد.

در مورد ذبول هم به همین منوال است. وقتی یک شیء ذابل و لاغر میشود، جزء موجود در شیء معدوم نمیشود بلکه جزء یا اجزایی از آن خارج و به نحوی دفع میشود و دفع شدن نوعی نقل و انتقال است. نتیجه اینکه اگر حرکت مکانی نباشد حرکت کمّی به نحو نمو یا ذبول هم وجود نخواهد داشت.