مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٣١ - برهان پنجم

اثبات این قاعده آوردهاند.

برهان چهارم

اجسام عالم در جسمیت با یکدیگر شریک هستند اما در نوعیت با یکدیگر اختلاف دارند. همه اجسام اعم از انواع جمادات، انواع نباتات و انواع حیوانات در این جهت شریک هستند که جسم هستند ولی اختلافشان در صور نوعیه است که مبدأ فصول است. مثلًا این جسم، نامی است و آن جسم غیر نامی است، این جسم نامی حساس است آن جسم نامی غیر حساس است، که درباره صور منوّعه بعد به تفصیل بحث خواهیم کرد.

برهان چهارم میگوید اگر جسم، لذاته متحرک باشد یعنی خود به وجود آورنده حرکت خود باشد و همان جسمیت مشترکه که حرکت را قبول میکند موجد حرکت جسم باشد لازم میآید همه اجسام عالم در همه حرکات با یکدیگر شریک باشند، چون علت واحد، معلول واحد را اقتضا میکند. (البته بعد خواهیم گفت که بر مبنای سخن حکما صور نوعیه موجد حرکت است). چرا این سنگ که حرکت میکند به طرف پایین میآید؟ آیا این فقط به واسطه این است که جسم است یعنی دارای ابعاد سه گانه است؟ خوب هوا یا آتش هم دارای ابعاد سه گانه است. آیا آن جسمی که نمو پیدا میکند از آن جهت نمو پیدا میکند که دارای ابعاد سه گانه است؟ در این صورت همه اجسام باید آن نمو و حرکت را داشته باشند و حال آنکه میبینیم همه اجسام در همه انواع حرکات با یکدیگر شرکت ندارند، بلکه ما به عدد انواع اجسام، انواع حرکات داریم و بلکه به عدد افرادِ اجسام افراد حرکات داریم. پس معلوم میشود آن جسمیت مشترکه مبدأ این حرکات نیست. این هم برهان چهارم.

برهان پنجم

برهان پنجمی اقامه شده است که این برهان همان است که مرحوم آخوند در فصل پیش ذکر کرد و ایشان این برهان را به بیانی که در فصل پیش آمد عطف میکند.

خود مرحوم آخوند بیش از همه روی این برهان تکیه دارد و آن اختلاف جهت قوه و فعل است. در فصل پیش خواندیم که شیء از آن جهت که متحرک است امری بالقوه است، یعنی حرکت در عین اینکه کمال اول است و در عین اینکه فعلیت اولی است،