- اگر بگویید که نه، ما بنا بر مبنای مرحوم آخوند بحث میکنیم [و این برهان را در مورد حرکت جوهری هم اقامه میکنیم] میگوییم نقل کلام میکنیم در خود حرکت جوهریه: آیا حرکت جوهریه بینیاز از محرک است یا نه؟ اگر کسی بگوید که [متحرک به حرکت جوهری] بی نیاز از محرک نیست به دلیل اینکه علة المتغیر باید متغیر باشد، جواب این را هم خود مرحوم آخوند داده و در بحث پیش هم عرض کردیم که جعل در اینجا به نحو جعل بسیط است نه جعل تألیفی و در جعل بسیط این ایراد [که علت متغیر باید متغیر باشد] وارد نیست. این بحث باشد برای آینده. به هرحال لااقل به آن شکلی که این برهان موروث از حکماست ایراد وارد است.

اما برهان سوم شما که گفتید حرکت کمال اول است و نیازمند به کمال ثانی است که آن کمال ثانی را حالت ملایم، غایت و یا مطلوب مینامیم، جواب این است که خود شما در تعریفی که از بوعلی سینا آوردید گفتید که مانعی ندارد که مرتبهای از حرکت مطلوب باشد برای مرتبه دیگری از حرکت. طبق تعریفی که شیخ کرد حرکت نیاز دارد به غایتی که به سوی آن متوجه باشد، حال آن غایت، بالقوه باشد یا بالفعل.

خود این آقایان در مورد حرکت فلک میگویند که یک حرکت دائمی است ولی در عین حال این دوام حرکت مستلزم این نیست که حرکت فلک غایت نداشته باشد برای اینکه هر وضع بعدی غایت وضع قبلی است.

شاید به همین جهت [که همه این شش برهان مورد قبول مرحوم آخوند نبوده است] ایشان مطلب را به صورت «حجج موروث از حکما» ذکر کرده و اگرچه ایرادهای فخر رازی را- که آن ایرادها غیر از ایرادهایی است که ما ذکر کردیم- ذکر کرده، ولی در مقام پاسخ به ایرادهای مربوط به سه برهان اول و دوم و سوم برنیامده است [١]. ولی حق این بود که در اینجا مرحوم آخوند یا لااقل محشین ایرادهایی که به برهان دوم و سوم وارد است ذکر میکردند. ایراد به برهان اول چون بر مبنای علم جدید است حساب دیگری دارد ولی حق این بود که ایرادهایی که بر مبنای خود فلسفه ماست ذکر میشد. از این هم بگذریم و برویم سراغ برهان چهارمی که برای.

[١]. [سه برهان اول و دوم و سوم گرچه ظاهراً مورد قبول خود ملاصدرا نبوده ولی مراد استاد این نیست که لزوماً ایرادهای فخر رازی دلیل این عدم قبول بوده است.]